Opinie

Erdogans paranoia heeft fatale gevolgen

De Turkse president Erdogan vertrouwt niemand. Dat is funest voor Turkije en belast de relatie met het buitenland. Het Westen verliest, betoogt schrijfster Betsy Udink.

Erdogan-aanhangers met Turkse (rechts) en Ottomaanse (links) vlag op het Taksimplein in Istanbul, 20 juli. Beeld afp
Erdogan-aanhangers met Turkse (rechts) en Ottomaanse (links) vlag op het Taksimplein in Istanbul, 20 juli.Beeld afp

Recep Tayyip Erdogan, de president van Turkije, lijdt aan dezelfde zware vorm van paranoia als de Ottomaanse sultans van de 19de eeuw. Deze aandoening maakte van de padisjahs onberekenbare, gewelddadige kerels die op een steeds kleiner wordende kliek vertrouwden. Ook de permanente staat van woede en achtervolgingswaan van Erdogan heeft ernstige gevolgen. Voor het Turkse volk. Voor de Koerden. Voor de solidariteit binnen de NAVO. Voor de relatie tussen Turkije en Rusland.

Eerst de nawerking in Turkije zelf. De zuiveringen maken het land onbestuurbaar en bijna onverdedigbaar. Duizenden rechters en aanklagers weg. Duizenden politiemensen ontslagen. 50 duizend ambtenaren op de zwarte lijst. De politie en de inlichtingendiensten uitgehold. De criminaliteit en aanslagen van PKK en IS zullen toenemen. Tegelijk raken de gevangenissen overvol met de tienduizenden mensen verdacht van Gülensympathieën. Wie niet snel toegeeft deel uit te maken van het Gülen-netwerk zal het voelen. Martelingen, zoals die op grote schaal voorkwamen onder de militaire regimes, keren terug.

De islamisering van Turkije wordt in looppas doorgevoerd. De mannen - vrouwen deden niet mee - die gehoor gaven aan de FaceTime-oproep van Erdogan en de coup gebroken hebben, waren bepaald niet allemaal helden van de democratie, zoals Erdogan hen noemde. Het waren hardcore-islamisten die de stichting van de nieuwe islamitische republiek Turkije niet langer wensen uit te stellen. En ze hadden handwapens; in Turkije haast even vanzelfsprekend als in Amerika. Ook jihadisten gingen de straat op. Op het Taksimplein in Istanbul zwaaiden mannen met grote baarden en gekleed in kaftans en Pakistaanse shalwar-broeken met de groene vlag en daarop drie witte maansikkels van het Ottomaanse kalifaat. Ze behoren tot een moslimbroederschap die tegen vervolgonderwijs voor meisjes is.

Erdogan-supporters op het Taksimplein 21 juli. Beeld afp
Erdogan-supporters op het Taksimplein 21 juli.Beeld afp

Alevieten

We zullen vaak gaan horen over gewelddadigheden tussen Turkse bevolkingsgroepen. Vermeende Gülenaanhangers als slachtoffers kennen we al. Ook alevieten, 10 tot 12 procent van de Turkse bevolking, zullen te lijden krijgen, om van toenemende klopjachten op Koerden in de grote Turkse steden maar niet te spreken. Alevieten zijn seculier en fel anti-AKP en anti-Gülen. Zij behoren tot de sjiitische tak van de islam. Erdogan-aanhangers beschouwen hen als niet-moslims en hebben het in hun hoofd gezet dat alevieten de coup steunden. Al onder de Ottomaanse sultans waren ze slachtoffer van pogroms. In 1993 stak een soennitische menigte in de Anatolische stad Sivas een hotel in brand waar alevitische festivalgangers verbleven; 37 mensen verbrandden levend. Afgelopen zondagavond viel een groep van duizend Erdogan-aanhangers een alevitische wijk in de Midden-Anatolische stad Malatya aan. Vooralsnog raakte niemand ernstig gewond. Als gevolg van de onderdrukking zullen meer en meer Turken asiel gaan aanvragen in West-Europa.

De laatste keer dat islamisten in Turkije zo massaal de straat opgingen en geweld gebruikten in een contracoup is 107 jaar geleden. Moslims janhagel probeerde toen het enigszins seculiere bewind van de Jong Turken tot aftreden te dwingen. Net als vorige week werden ze daartoe opgeroepen door de moskeeën - met gruwelijke gevolgen: het leidde tot razzia's tegen de Armeniërs. Duidelijk is dat de oproepen vorig weekeinde vanaf de minaretten de aanvallers in Malatya opzweepten tot een religieuze extase en ze het als hun politiek-religieuze plicht beschouwden voor hun president op te komen. 'De AKP-aanhangers zijn hier! Waar zijn de alevieten?', riepen ze dreigend.

Het is niet moeilijk te voorzien dat het Turkije door de gebeurtenissen van afgelopen week economisch slechter zal gaan. De toegenomen agressiviteit, onveiligheid en religiositeit maken Turkije tot een minder aantrekkelijk vakantieland. Toerisme is een belangrijke bron van inkomsten: in 2014 bezochten 42 miljoen mensen het land, die samen meer dan 19 miljard euro uitgaven. Als gevolg van de chaos in het land gaat de productie achteruit en blijven buitenlandse investeerders weg. Wie wil er nu nog een appartement kopen aan de Turkse kust?

Kliek van getrouwen

Een man met achtervolgingswaan en een diepgewortelde angst voor een moordaanslag vertrouwt heel weinig mensen. Meer dan ooit gaat Recep Tayyip Erdogan leunen op een sinds 2002, toen hij aan de macht kwam, gekrompen kliek van getrouwen. Dat zijn mannen die, net als hij, oorspronkelijk uit de Zwarte Zee-provincie Rize komen, die bij hem in de klas van de imam-hatipschool, de islamitische Turkse school, zaten. Of die als jonge mannen van de islamistische MTTB, de Nationale Turkse Studentenorganisatie, al agiteerden voor een islamitische republiek Turkije.

Andere vertrouwelingen zijn superrijk geworden islamitische ondernemers rond het voedsel- en frisdrankconglomeraat Ülker, waarvan Erdogan tot op de dag van vandaag grootaandeelhouder is. Dankzij Ülker en dankzij zijn politieke carrières, eerst als burgemeester van Istanbul en vervolgens als premier en president van het land, is Erdogan een schatrijke man geworden. Ook zijn broers en ooms, evenals de broers en ooms van zijn vrouw Emine - allen zakenlui - behoren tot zijn groep vertrouwelingen. Zijn kinderen - twee zoons, twee dochters - heeft hij uitgehuwelijkt aan telgen uit andere, schatrijke en zeer vrome zakenfamilies.

De man die hij het meest lijkt te vertrouwen, is zijn nu 38-jarige schoonzoon Berat Albayrak, de man van zijn oudste dochter. Albayrak is tegenwoordig altijd aan de zijde van of net achter Erdogan te vinden. Al jong was hij een mediamagnaat: eigenaar van diverse islamitische kranten en tv-zenders. Alle pro-Erdogan, dat spreekt vanzelf. Ook zit hij in de scheepsbouw. Berat Albayrak is sinds kort minister van Energie en overziet de aankoop van olie en gas uit het buitenland. Het is hetzelfde clan- en crony-systeem als in Centraal-Azië en de Arabische buurlanden van Turkije. Hoe kleiner de kliek wordt, hoe kleiner de kring zakenlui die mag profiteren van het regime, hoe meer de corruptie toeneemt. Een gevolg van paranoia.

Berat Albayrak. Beeld afp
Berat Albayrak.Beeld afp

Amerika

Dan de gevolgen voor de buitenlandse betrekkingen. Erdogan en zijn entourage hebben altijd overal bizarre plots gezien. Een eigenschap van een coup is dat het een plot is, een geheime samenzwering soms aangestuurd vanuit het buitenland. Zo ziet Erdogan dat ook. Zijn obsessies zijn te begrijpen als je weet dat hij, toen hij burgemeester was, tot een gevangenisstraf werd veroordeeld wegens zijn politieke idealen. Later - de AKP was een legale partij en had op democratische wijze de verkiezingen gewonnen - trachtten de hoge rechters de partij te verbieden. Vorige week vrijdag ontsnapte Erdogan twee keer ternauwernood aan de dood.

Probeer even mee te denken met Erdogan. Hij geloofde altijd al in vuile streken van de CIA, die het op Turkije en de islam gemunt heeft. Het is volgens hem deze week allemaal uitgekomen. Eerder al ondersteunde Amerika de strijd van de YPG, de Syrische Koerden, die behalve dat zij voor een eigen Koerdistan vechten, in oorlog zijn met IS. De YPG krijgt wapens en trainingen van het Amerikaanse leger. Het is de Syrische tak van de Turks-Koerdische guerrillabeweging PKK, waarmee de Turkse staat al meer dan dertig jaar in permanente staat van oorlog verkeert. Kortom, in Erdogans gedachtegang staan de VS vierkant achter de ergste vijand van Turkije.

Daar komt de tweede ergste vijand bij: Fethullah Gülen. Die verblijft in Pennsylvania; hij is de leider van de staatsgreep tegen Erdogan. Gülen doet wat de CIA hem influistert. De VS weigeren hem uit te leveren. Dacht je nog dat Amerika niets met de coup heeft te maken? Buig je dan maar eens, zeggen de Erdogan-aanhangers, over het derde element van de samenzwering. Het bewijs dat Amerikanen leiding gaven aan de putsch is dat de F-16's die het vliegtuig van Erdogan moesten onderscheppen, opstegen van de Amerikaanse basis Incirlik bij Adana, net als het vliegtuig dat hen tijdens de vlucht bijtankte. De Turkse commandant van de basis was een van de voormannen van de putsch. Je moet Erdogan nageven dat het uiterst curieus is. Zouden de Amerikanen die op deze basis vijftig tactische kernwapens bewaren en vanaf hier hun bombardementsvluchten op IS beginnen echt van niets hebben geweten? Dat zeggen ze. Maar dan is het een enorme stommiteit van de Amerikaanse militaire inlichtingendiensten dat ze niets hebben doorgehad.

Voor Erdogan is het zo klaar als een klontje. Het plot dat hem obsedeerde was niet gefantaseerd, het werd deze week werkelijkheid. Voor hem hebben de Amerikanen het gedaan.

'Turken zijn ongemakkelijke partner voor VS'

Zullen de VS geestelijke Gülen uitleveren aan Turkije? Nee, denkt defensiedeskundige Ko Colijn, en dat zullen de Turken moeten slikken. Lees hier het interview. (+)

Moskou en Teheran

Of ooit bewezen zal worden of het waar is of niet, de weerslag van deze denkwijze is al terug te zien op het toneel waar de grootmachten dansen. Rusland profiteert; het Westen verliest. Poetin was de eerste leider die Erdogan meteen na het neerslaan van de coup belde en hem zijn steun aanbood. Obama noch Rutte heeft dat gedaan. Eerder dit jaar leek de slinger van de pendule de kant van een ongekende diplomatieke crisis op te gaan toen de Turkse luchtmacht een Russische bommenwerper neerschoot. Nu gaan Poetin en Erdogan in de eerste helft van augustus bij elkaar op visite. Afgelopen dinsdag zijn de twee piloten, die het Russische toestel hadden neergehaald, gearresteerd. In de verziekte, paranoïde sfeer in Turkije worden zij er nu van beschuldigd de aanval op bevel van Gülen te hebben uitgevoerd tegen de zin van Erdogan in.

Rusland was onder de tsaren al de vijand van de Ottomaanse sultans, de Sovjet-Unie was de vijand van de Turkse Republiek. Reden dat Turkije bij de NAVO ging. De vraag kan nu gesteld worden of Ankara dat nog langer wil en of er niet meer voordeel is te halen in Moskou. Ondenkbaar is het niet; realiseerbaar is iets anders.

Ook het tot voor kort vijandige Iraanse regime heeft, in de persoon van de minister van buitenlandse zaken, Erdogan persoonlijk via de telefoon 'van harte gelukgewenst' met het neerslaan van de putsch. Moskou en Teheran hebben Ankara beloofd een Koerdische staat aan de Syrisch-Turkse grens te zullen voorkomen. Daar denkt Erdogan meer aan te hebben dan aan een bondgenootschap met verraderlijke Amerikanen.

Jarenlang nog zullen de Turkse strijdkrachten ernstig verzwakt zijn als gevolg van de zuiveringen van nu. Van hoog tot laag, diverse generaties getrainde officieren zijn uit het leger gezet wegens al dan niet vermeende samenwerking met de coupplegers. De oorlog in eigen land tegen de Koerden in het zuidoosten noch de oorlog tegen de Syrische Koerden is met dit zwaar verzwakte leger te winnen.

Het wantrouwen van Erdogan dat daaraan ten grondslag ligt, doet denken aan de paranoia van een van de laatste Ottomaanse sultans, Abdülhamid, die aan het begin van de 20ste eeuw zo bang was voor zijn eigen militairen dat hij de kanonnen van zijn oorlogsschepen liet verwijderen.

Betsy Udink is de auteur van Meisjes van Atatürk, zonen van de sultan.

Meer over