Columnkustaw bessems

Een afrekencultuur? Was het maar waar

null Beeld

Bericht van een andere planeet. Afzender Jeroen Dijsselbloem, vooraanstaand PvdA-lid en voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid. In die hoedanigheid is hij verantwoordelijk voor het doorlichten van de corona-aanpak. Dat is nog niet klaar, maar bij het uitbrengen van zijn jaarverslag kwam Dijsselbloem een potje beschouwen.

Hij heeft zorgen, zei hij in NRC, over de ‘harde afrekencultuur’ die hij sinds het toeslagenschandaal meent te zien in de politiek. Dijsselbloem klaagt dat de toon in het debat over macht en tegenmacht ‘gepolariseerd’ is. Op ministeries worden ze daar ‘zenuwachtig’ van. Ze krijgen zelfs ‘kramp’.

Dijsselbloem wil geen ‘permanente confrontatie, van een Tweede Kamer als tegenmacht die komt afrekenen’. Want: ‘Dan beogen we om openheid te krijgen, maar ben ik bang dat het tegenovergestelde gebeurt.’ Dijsselbloem vond het ‘heel kwalijk’ dat tijdens Kamerdebatten ook ambtenaren ‘in de vuurlinie’ terechtkwamen. Die zullen volgens hem straks denken: ‘Ik kijk wel lelijk uit, ik schrijf het niet meer op.’

Hier op aarde onthulden intussen Trouw en RTL Nieuws dat de twee hoogste ambtenaren in dat toeslagenschandaal vermoedelijk meineed hebben gepleegd.

Een zeldzaam dappere ambtenaar heeft namelijk al in maart 2017 opgeschreven dat de Belastingdienst onterecht ouders als fraudeurs aanmerkte en dat die recht hadden op een schadevergoeding. Was er naar haar geluisterd, dan had de overheid minder levens verwoest. Maar haar memo werd begraven en zo lang mogelijk achtergehouden voor Kamer en pers. Voor de parlementaire onderzoekscommissie verklaarde de hoogste ambtenaar van Financiën dat zij niet wist of zij het stuk had gelezen. Die van de Belastingdienst zei dat hij het ‘op geen enkele manier kende’.

Maar ze kenden het, ze bespraken het, ze lieten het verdwijnen. Dat zo gepolariseerde debat is er juist gekomen omdat openheid jarenlang stelselmatig is geweigerd.

Het cruciale stuk werd verstopt onder de later afgetreden D66-staatssecretaris Menno Snel. Die is inmiddels opgedoken als chef beleggingen bij pensioenfonds ABP én hij belobbyt als voorman van de Nederlandse olie- en gasindustrie tegen de regels in zijn oude ministerie. De verantwoordelijk directeur-generaal van de Belastingdienst mag momenteel twee jaar lang op een riant salaris zoeken naar nieuw werk. Zijn ex-collega bij Financiën heeft dat al gevonden, als bestuurder van de Autoriteit Consument en Markt, de toezichthouder op eerlijke concurrentie. Ongetwijfeld zal het medeleven van de getroffen gezinnen uitgaan naar deze hoofdrolspelers, met wie zo onbarmhartig hard is afgerekend.

O ja, Dijsselbloem zelf was van 2012 tot 2017 minister van Financiën. Hij neemt het dus op voor de vrouw die vier jaar lang zijn eigen topambtenaar was.

Er komt geen ‘andere bestuurscultuur’. Maar wat daar in elk geval bij had moeten horen, is een duidelijker scheiding van rollen. In dat licht is het op zich prijzenswaardig wanneer Dijsselbloem zegt dat zijn raad in het corona-onderzoek geen schuldigen aanwijst, slechts lessen trekt. Alleen, hij loopt ver vooruit op het werk van de Tweede Kamer door nu al een ‘constructieve’ parlementaire enquête te verlangen, die geen ‘onderdeel van de afrekencultuur’ is. Waar bemoeit hij zich mee?

Het is de morsigheid van de meervoudig beroepsbestuurder. Ander voorbeeldje: Dijsselbloem adviseert als voorzitter van het ‘Nationaal Groeifonds’ over miljarden aan overheidsinvesteringen. Op zich al een bijzondere combinatie met zijn onderzoeksrol. In die functie krijgt hij op zijn beurt advies van het Centraal Planbureau. Nu moet er op het werk van het Centraal Planbureau natuurlijk wel toezicht worden gehouden. En wie kan dat beter dan... Jeroen Dijsselbloem, lid van het toezichtsorgaan van het Centraal Planbureau.

In een land met een afrekencultuur zou iemand praatgrage pettenstapelaars tot de orde roepen. Maar die hebben we niet. Was het maar waar.

Mailen? k.bessems@volkskrant.nl