Ingezonden brieven

Door regels te buigen, blijven mensen Rutte als leider zien

De lezersbrieven over de sms’jes van Rutte, de wijze woorden van een honderdjarige, de exponentiële groei van coaches, schoolboeken, avocados en te grote huizen.

Redactie
 Premier Mark Rutte in de Tweede Kamer tijdens het debat over zijn sms-berichten. Beeld Freek van den Bergh/ VK
Premier Mark Rutte in de Tweede Kamer tijdens het debat over zijn sms-berichten.Beeld Freek van den Bergh/ VK

Brief van de dag

Het gedrag van Rutte dat de afgelopen dagen in het nieuws kwam, illustreert verschillende onderzoeksresultaten over de psychologische effecten van macht. Mensen met macht zijn in veel situaties geneigd morele regels te buigen en te handelen vanuit eigenbelang. ‘Macht corrumpeert’, is een bekende uitspraak, en het lijkt erop dat macht ook het morele denken corrumpeert.

Op basis van dit type onderzoek, waarin naar verbanden en causale relaties wordt gekeken op basis van vergelijkingen tussen groepen, zijn geen uitspraken te doen over individuele machthebbers. Maar we zouden kunnen zeggen dat onze minister-president de resultaten wel heel fraai illustreert, met zijn eigen invulling van democratische en morele waarden en zijn eigen overtuiging dat daar niets verkeerd aan is.

Het gevaar hiervan is niet alleen dat iemand met macht op deze manier makkelijk dingen doet die niet in het belang van allen zijn, maar de belangen van een kleinere groep of van de eigen carrière dienen; ook geeft dit soort gedrag een boodschap af over morele normen en daardoor een zichzelf versterkend effect heeft. Mensen met macht búígen niet alleen gemakkelijker de regels, ze bepálen ook vaak de regels. Als iemand met macht iets doet, denken anderen: oké, dat mag blijkbaar.

Bovendien blijkt uit onderzoek aan de Universiteit van Amsterdam dat mensen die de regels overtreden worden gezien als machtiger dan mensen die zich braaf aan de regels houden. Iemand die bijvoorbeeld de koffie van een ander inpikte, boekhoudkundige regels overtrad of de voeten op tafel legde, werd gezien als machtiger dan iemand die dat niet deed.

Dat Rutte morele en democratische grenzen opzoekt of zelfs overschrijdt, wordt door velen veroordeeld, maar het effect kan ook zijn dat veel mensen hem toch blijven zien als een echte leider, iemand die zelf wel uitmaakt wat de regels zijn. Dat zagen we ook bij de Tweede Kamerverkiezingen, waar Rutte in feite niets anders deed dan tamboereren op zijn rol als leider. Het werkt, want veel mensen stemmen op gevoel en ze willen stemmen op de winnaar.

Door regels naar eigen goeddunken in te vullen, slaat Rutte dus drie vliegen in één klap. Hij kan doen wat voor hemzelf en de zijnen (zijn achterban, zijn partij, zijn kabinet) het gunstigst uitpakt. Hij bepaalt met zijn gedrag nieuwe morele codes die goed passen bij zijn leiderschapsstijl. En hij verliest door dit alles geen enkele status, integendeel, men ziet hem als de echte leider die de regels bepaalt.

Roos Vonk, hoogleraar sociale psychologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen

Versplinterd

Elma Drayer stelt in haar column dat ‘Rutte dit hopeloos versplinterde land al elf jaar bij elkaar houdt’. Ik zou het liever omdraaien: door elf jaar Rutte, zijn partij en zijn beleid is dit land hopeloos versplinterd geraakt.

Han Kloppenburg, Maassluis

Nooit goed doen

Mark Rutte kan het ook nooit goed doen. Eerst beweerde hij dat hij van niets wist. Nu blijkt dat hij van alles wist.

Marlies Jansen, Oegstgeest

Corrigeren

De discussie over de niet bewaarde sms’jes van Mark Rutte gaat wat mij betreft niet alleen over de vraag of hij hiermee juist heeft gehandeld. Veel alar­me­render is dat niemand in zijn omgeving hem heeft gecorrigeerd. Hij heeft jarenlang een essentiële informatietaak van onze democratie niet op de juiste wijze uitgevoerd. Maar niemand heeft hem er blijkbaar op aangesproken.

En dan bedoel ik niet een jolige en kameraadschappelijke opmerking: ‘Hé Mark, moet jij niet eens een nieuwe mobiel, dit kan toch eigenlijk niet meer’. Nee, dan bedoel ik dat iemand zegt: ‘Mark, ik vind dit eerlijk gezegd niet kunnen. Zo voldoe je niet aan de eisen die worden gesteld aan je functie. En ik vind dat een probleem’.

Elke leider heeft blijvend mensen om zich heen nodig die hem de waarheid zeggen. En die niet zomaar aan de kant gaan. Als dat niet meer gebeurt, is dat een risico voor het hele systeem.

Ik wens Mark Rutte toe dat hij zijn omgeving naar aanleiding hiervan weer op scherp zet. Dat hij ruimte creëert voor kritiek en voor de ongemakkelijke waarheid. Geen symptoombestrijding (een nieuwe mobiel) maar systeemverandering (een feedback-rijke omgeving).

Dat levert hem én ons als Nederlanders een gezonder leiderschap op.

Serge Steijn, leiderschapscoach en Boardroom adviseur, Amsterdam

Ethische dialoog

Wordt het niet eens tijd de telefoon van Rutte af te tappen en hem een zendertje om te doen zodat we horen wat hij tegen wie zegt? Er was een tijd dat premiers en ministers politieke en beleidsdocumenten stuurden en zo nu en dan een brief. Die werden gearchiveerd.

Met de digitalisering zijn daar onder meer de e-mail, het appje, de sms, bijgekomen. Allemaal met een informeler karakter dan brieven en beleidsdocumenten. Dat sms’jes bewaard moeten worden en telefoons niet getapt en getranscribeerd hoeven worden, is niet vanzelfsprekend, net zomin als sms’jes bewaard moeten worden.

De technologische innovatie vraagt om een ethische dialoog waarin de voor- en nadelen zorgvuldig moeten worden afgewogen om te komen tot afspraken over het ontwerp van de technologie, afspraken over het gebruik en gedrag van de gebruikers. In die dialoog moeten verschillende belanghebbenden hun stem kunnen laten horen: journalisten, politici (bestuurders en controleurs), archivarissen, ambtenaren en burgers.

Daniel Tijin, bestuurskundige, werkzaam bij ECP|Platform voor de informatiesamenleving, Den Haag

7x Rutte

Nooit heb ik zelfs maar één keer overwogen om Rutte te stemmen. Dus ik ben geen fan. Maar de stortvloed aan artikelen en columns over het schijnbare disfunctioneren van de minister-president kent wel grenzen. Zeven berichten in alleen de krant van 19 mei over het wissen van sms’jes! Is dat niet wat veel?

Het vertelt iets over een samenleving die opschuift naar controle en wantrouwen en het hoofdelijk aansprakelijk stellen van personen voor iedere scheet die ze laten. Dit begint allemaal sterk op publiekelijk bashen te lijken en gaat te ver. Daar doet de oppositie in de Tweede Kamer aan mee, inclusief mijn eigen partij GroenLinks.

Het debat in de Tweede Kamer over sms’jes was werkelijk tenenkrommend. Ga iets doen wat er toe doet! Het opzeggen van de krant na bijna 40 jaar lidmaatschap kost moeite, maar ik ben helemaal klaar met die honderden artikelen en columns over de wandaden van Rutte.

Iedereen die aan de zijlijn staat wil ik herinneren aan de uitspraak van Roosevelt: ‘Het is niet de criticus die telt; niet de man die benoemt hoe de sterke man struikelt, of waar de verantwoordelijke persoon het beter het kunnen doen. De eer komt toe aan de man die zich daadwerkelijk in de arena bevindt’.

Speel de bal en niet de man.

Sjoerd Sol, Emmeloord

Informatiecircus

Het gaat er steeds meer op lijken dat iedereen wel wat fout doet met mails en wachtwoorden, alleen is het bij sommige geluksvogels nog niet ontdekt. We hebben het met zijn allen te ingewikkeld gemaakt en rekenen nu individuen, inclusief Mark Rutte, daar op af.

Kan iemand dit hele informatiecircus, zowel digitaal als analoog, eens grondig herontwerpen? Voordat ik zelf aan de beurt ben. Alvast hartelijk bedankt!

Marcel Gerrits Jans, Groningen

Colombiaanse boeren oogsten avocado's.  Beeld Anadolu Agency via Getty Images
Colombiaanse boeren oogsten avocado's.Beeld Anadolu Agency via Getty Images

Avocado

In de krant las ik hoe het waterverbruik, landgebruik en CO2-uitstoot van diverse fruitsoorten werd vergeleken. Goed om hier inzicht in te geven en bewuste keuzes in te maken. Wat mij echter stoort, is de uitspraak: ‘De wereldwijde productie is de afgelopen 10 jaar verdubbeld, met grote gevolgen voor het milieu’.

Vergelijk de milieu-effecten van een avocado (waar we gemiddeld 2,2 kg per jaar van eten, met per kilo 1.286 liter water en 1,3kg CO2) eens met die van koffie, varkens- of rundvlees. De gemiddelde Nederlander werkt namelijk 8,5 kilo koffie (per kilo 18.500 liter water, 0,3 kg CO2), 36,2 kilo varkensvlees (per kilo 6.000 liter water en 9 kg CO2) en 15,1 kilo rundvlees (per kilo 15.500 liter water en 34 kg CO2) weg.

Dat heeft pas grote gevolgen voor het milieu. Om nog niet te spreken over de gevolgen voor onze eigen gezondheid.

Brechje Bel, Amsterdam

Huizen

Wat mij zo verwondert, is dat in een tijd van krapte op de woningmarkt de huizen die gebouwd worden steeds groter worden. Ik gun iedereen zijn grote huis maar het wordt hoog tijd om de weinige ruimte die er is zo optimaal mogelijk te benutten, zodat iedereen kan wonen.

Helga van Dijk, Edam

Afsluitdijk

Een dijk ligt langs het water en een dam ligt dwars over het water. Dus de Afsluitdijk heeft al negentig jaar een verkeerde naam.

Roel Praat, Den Haag

Wijze woorden

Een 100-jarige die zegt vanaf de oprichting lid te zijn van de PvdA. Een socialist in hart en nieren, omdat trouw aan je naasten belangrijk is. Principes en idealen zijn de drijfveren in zijn lange leven.

Heerlijk, het bestaat nog, denk ik. Mensen die weten waarom een partij ooit is opgericht en wat men bereikt heeft in al die jaren. Die beseffen dat je kritisch moet zijn op mensen van de eigen partij die fouten maken. Dat je het bestuur mag aanspreken op een misstap. Wat een verfrissend geluid uit de mond van de 100-jarige Aad Vervoort.

Zo anders als tegenwoordig waar progressieve Kamerleden en ministers genadeloos worden neergesabeld, niet zelden door hun eigen achterban. Gedwongen op eieren te lopen en hun dagelijkse politieke handelen tot op microniveau te moeten verklaren. Zeker als het vrouwelijke politieke leiders betreft.

Rechts gniffelt, rommelt en ritselt dat het een aard heeft en kijkt schuddebuikend toe. Heerlijk Aad, bedankt man voor je wijze woorden.

Jan Bouman, Zeist

Coaches

Er is een aantal maal in de media aandacht besteed aan de exponentiële groei van coaches. Vorige week stond een grappige tekening van Jip van den Toorn over dit onderwerp in de krant, ik moest erom lachen. De hoeveelheid coaches baart mij eveneens zorgen, evenals het niveau en ervaring van deze beroepsgroep. Het is een vak, vraagt kennis en kunde en kan bij onwetendheid schade aanrichten of cliënten worden onbedoeld in een belemmerend patroon gehouden.

Tegelijkertijd kan je jezelf afvragen waarom er zoveel belangstelling is voor het vak van coach. Dat is een onderwerp dat ik in gesprekken onvoldoende belicht zie. Als zelfstandig coach heb je de vrijheid je werk te doen op je eigen wijze. Je kan de tijd nemen voor je cliënt. Het is zinvol werk, want wie wil niet gehoord worden? De gesprekken hebben diepgang en er worden verhalen verteld die nauwelijks iemand eerder hoorde.

Deze aspecten vertegenwoordigen een aantal waarden die te weinig aanwezig zijn in veel andere beroepen. Zeker moet de discussie gevoerd blijven worden welke kwaliteit we van coaches eisen – mijns inziens moet het een beschermd beroep worden. Maar moeten we niet tegelijkertijd de verschraling van ons werkende leven eens bespreken?

Odile Seebregts, coach, levenslooppsycholoog, vaktherapeut, Woerden

Jeugdzorg

Schijnen we al jaren in een gaaf land te wonen, blijken durf-investeerders in de jeugdzorg exorbitante winsten te boeken. En blijken niet bewezen behandelingen gewoon vergoed te worden. Ooit heette dat oplichting. Maar misschien is dat de nieuwe bestuurscultuur.

Jaap Velserboer, Assendelft

Schoolboeken

Als kleine educatieve uitgever ben ik blij met de aandacht die Theo Witte vraagt voor het perverse systeem van de schoolboekendistributie en -inkoop. De brancheorganisatie (Media­federatie) zou hiervoor meer aandacht moeten vragen in het publieke en politieke debat. Maar de brancheorganisatie wordt grotendeels gefinancierd door die grote educatieve uitgevers en distributeurs: de belangen zijn verstrengeld.

Alle oneerlijke, milieuonvriendelijke en monopolisering in de hand werkende prikkels in het systeem zijn in feite terug te voeren op de (zogenaamd) gratis schoolboeken. Over de neveneffecten van dit systeem heeft de politiek niet nagedacht. Een van die effecten die Theo Witte kort aanstipt, is de omzetderving door de gewone boekhandel. Voordat de gratis schoolboeken werden ingevoerd, kon de lokale boekhandel een graantje meepikken van de jaarlijkse aanschaf van schoolboeken.

De kaalslag onder boekhandels is mede door die invoering begonnen. Die waren juridisch gezien niet opgewassen tegen het systeem van aanbesteden. Die tussenhandel is uiteindelijk compleet overgenomen door twee grote schoolboekendistributeurs: The Learning Network en Iddink. Die distributeurs hebben een monopoliepositie gekregen.

Het LiFo-systeem is mede ontwikkeld om de macht van de schoolboekendistributeurs te breken. Het ene machtsblok (de grote uitgevers) strijdt dus tegen het andere machtsblok (de schoolboekendistributeurs). Het hele systeem bevordert geen innovatie, geen gezonde concurrentie en het is zeker prijsopdrijvend. Vernieuwingen worden vaak bedacht door kleinere partijen en die gedijen niet goed in dit systeem.

Tot slot: de docent moet inderdaad de belangrijkste beslisser zijn, dat is de beste partij om kwaliteit van schoolboeken te waarborgen en monopolisering te voorkomen.

Evelyn de Regt, Leiden

Wilt u reageren op een brief of een artikel? Stuur dan een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl

Meer over