ColumnArie Elshout

Door Oekraïnecrisis is Amerika terug in Europa. Heeft Poetin zich misrekend? Of neemt de wurgslang de tijd?

null Beeld
Arie Elshout

Niks werkt zo verhelderend als een crisis. Als een MRI-apparaat stellen de spanningen rond Oekraïne ons in staat dwars door alle retoriek heen te zien hoe Europa er werkelijk voor staat. En dat beeld is niet helemaal geruststellend, het toont verdachte vlekjes en ook iets raadselachtigs.

Dat laatste betreft de positie van de Verenigde Staten. Fiona Hill, een Ruslandkenner die werkte voor de presidenten Bush en Obama, stelt in The New York Times dat de Russische leider Poetin met de Oekraïne-crisis Amerika wil dwingen te vertrekken uit Europa, ‘zijn troepen en raketten meenemend’. Het klinkt aannemelijk, het is een oud Russisch streven Amerika los te koppelen van Europa. Er is echter één probleem: volgens de scan gebeurt precies het omgekeerde.

Onderhandelingspartner

Poetin beschouwt zijn Amerikaanse collega Biden als voornaamste onderhandelingspartner en bevestigt Amerika zo in de rol die het sinds de landing op de Normandische stranden speelt: die van leidende mogendheid in Europa. Bovendien brengt Poetins troepenopbouw aan de Oekraïense grens de Amerikanen ertoe hun militaire aanwezigheid in Oost-Europa te versterken. Dus alles wat hij doet leidt niet tot minder Amerika in Europa, maar tot meer.

Het waarom is een raadsel. Heeft Poetin zich verkeken? Dacht hij na het Afghanistan-debacle dat Biden zo zwak was en het Westen zo verdeeld dat hij niet verwacht had dat een Amerikaanse president zich weer als vanouds zou ontpoppen als onbetwiste leider van de Navo en zich zo robuust zou opstellen tegenover Rusland? Luisterde Poetin te veel naar Europese politici en analisten die al afscheid hadden genomen van Amerika en Europa met veel bombast promootten als autonome macht? We weten het niet, niemand kan in Poetins hoofd kijken.

Misschien moeten we een beetje out of the box denken en er rekening mee houden dat Poetin zich helemaal niet misrekend heeft. Ik denk dat hij zich militair niet werkelijk bedreigd voelt door de Amerikanen en de Navo. Hij klopt die dreiging op om zich tegenover het nationalistische thuisfront te kunnen presenteren als de geliefde verdediger van het moederland die het opneemt tegen het decadente Westen.

Het zou kunnen verklaren waarom hij zich van begin af aan heeft gericht tot de VS als enige echte onderhandelingspartner, ‘de andere supermogendheid’. Dat is het niveau waarop een leider van Rusland zaken doet, de Europese Unie is te wiebelig en te diffuus om serieus te nemen. Dat hij daarmee Amerika herbevestigt in zijn traditionele rol als Europa’s beschermer neemt hij voor lief voor dit moment.

Geduld

Poetin heeft strategisch geduld. Ik sluit niet uit dat zijn Oekraïne-aanpak een zoveelste loot is aan de boom van de hybride oorlogvoering, zijn specialiteit. Zij houdt in dat een frontale aanval het liefst wordt vermeden en dat tegenstanders met indirecte, slinkse, intimiderende, destabiliserende middelen onder druk worden gezet. TV-recensent Arno Haijtema gebruikte in verband met Poetin eens de term ‘wurgslang’ – de perfecte kwalificatie. De Russische leider heeft zich nu zo strak om Oekraïne gewikkeld dat een Oekraïens Navo-lidmaatschap verder uit zicht is dan ooit. Dat punt heeft hij binnen.

Ondertussen kan hij de westerse eensgezindheid blijven testen. De scan wijst uit dat die momenteel redelijk is. Biden toont leiderschap en overlegt volop met de Europeanen. De Franse president Macron zoekt gaullistisch een eigen gesprekskanaal met Poetin maar steunt op beslissende punten de Amerikanen, wat ook gaullistisch is. De Britse premier Johnson is heel actief en demonstreert dat een vertrek uit de EU geen vertrek uit Europa is. Als er wat te knokken valt, staan de Britten vooraan. Duitsland doet niet mee maar werkt ook niet tegen. Het beeld is vooralsnog niet slecht, maar toont wel een potentie voor verdeeldheid, de verdachte vlekjes.

Als Biden zijn belangstelling voor Europa weer zou verliezen, wat doet het dan? De Fransen storen zich aan de Duitse weeïgheid, Fransen en Duitsers ergeren zich aan de Britten, de Oost-Europeanen wantrouwen de Duitsers en de Fransen. Er is op veiligheidsgebied geen door iedereen geaccepteerde leider. Het gedroomde autonome Europa heeft nog zo weinig substantie dat Poetin maar even hoeft te knijpen en het loopt als mul zand alle kanten op. Over drie maanden een nieuwe scan.

Arie Elshout is journalist. Hij schrijft elke week een wisselcolumn met Thomas van der Meer.

Meer over