Opinieopheffen apple daily

Dit is hoe China afrekent met de ‘rotte appels’, ‘verraders’ en zo meer van de vrije pers

De Apple Daily, met een mix van schandalen, roddel en serieuze berichtgeving, was in Hongkong de onmisbare stem van de vrije meningsuiting. Tot China ingreep. Auteurs zijn op de vlucht, media die achterblijven kruipen in hun schulp.

Februari 2021: Jimmy Lai wordt voor de rechter gebracht en tot een gevangenisstraf veroordeeld. 	 Beeld EPA
Februari 2021: Jimmy Lai wordt voor de rechter gebracht en tot een gevangenisstraf veroordeeld.Beeld EPA

De Hongkongse krant Apple Daily is onder dwang opgeheven. Op de sluitingsdag stonden mensen in de rij om de laatste editie te kopen, die een oplage van 1 miljoen had. De krant was al sinds vorig jaar ten dode opgeschreven, toen de communistische overheid van China de strenge Nationale Veiligheidswet aan Hongkong oplegde. De politie deed invallen in de burelen van de krant. Journalisten werden met geweld bedreigd. Banktegoeden werden bevroren. Salarissen konden niet meer worden uitbetaald. Hoofdredacteuren en een belangrijke columnist werden gearresteerd.

Het zogenaamde misdrijf van de krant was ‘samenspannen met buitenlandse mogendheden’, of, zoals C.Y. Leung, de voormalige baas van Hongkong, het botweg verwoordde: ‘Samenspannen met tuig uit andere landen’. Het werkelijke misdrijf was de uiterst kritische berichtgeving van de krant over de Communistische Partij van China, over de regering van Hongkong en over corrupte plaatselijke magnaten en politici. Kritiek die de krant al uitte sinds hij in 1995 door Jimmy Lai was opgericht.

Lai zelf zit inmiddels al bijna een jaar gevangen op beschuldiging van fraude, samenspannen met buitenlandse mogendheden en het deelnemen aan verboden demonstraties. In theorie kan hij levenslang krijgen.

Activisme

Noch Lai, noch zijn krant, voldoen aan het beeld van hooggestemd idealistisch, progressief activisme. De Apple Daily is deels een sensatieblad dat wordt gevuld met verhalen over seksuele uitspattingen van filmsterren en andere plaatselijke beroemdheden, schunnige roddels en algemene vuilspuiterij. In de meeste liberale democratieën worden dergelijke publicaties beschouwd als de wat ongemakkelijke prijs die moet worden betaald voor het recht op vrije meningsuiting. De Britse roddelbladen zijn ook niet bepaald progressief, hooggestemd of principieel.

Toch was de Apple Daily op zijn manier principieel. Goed, de toon van de krant was populistisch en niet altijd even beschaafd. Mensen die van het vasteland van China naar Hongkong kwamen om in de welvaart te delen zijn wel eens vergeleken met ‘sprinkhanen’. De Apple Daily bracht echter ook de scherpere politieke verslaggeving van Azië en was vaak de enige publicatie in Hongkong die regelmatig financiële of politieke misstanden aan het licht bracht en analyseerde.

Lai is een fascinerend en complex figuur. Als verklaard bewonderaar van Donald Trump en vrome katholieke bekeerling houdt hij er nogal krasse opvattingen op na over de superioriteit van de Westerse christelijke beschaving, vergeleken met wat hij beschouwt als de tirannieke aard van de Chinese beschaving. Die mening deelt hij met meer Chinese politieke activisten van christelijke signatuur, maar vindt in het Westen toch eerder steun bij extreemrechts dan bij liberalen.

Plein Hemelse Vrede

Voor Lai werd alles radicaal anders nadat de pro-democratiebetogingen in China van 1989 bruut werden neergeslagen. Hij had de protesterende studenten op het Plein van de Hemelse Vrede gesteund en ze gratis T-shirts gestuurd. Toen de Chinese overheid het leger inzette om de protesten de kop in te drukken, waarbij duizenden mensen omkwamen, werd Lai een uitgesproken tegenstander van het communistische regime. Hij verkocht zijn kledingbedrijf, dat in China toch al met sluiting werd bedreigd, en begon het tijdschrift Next, en vervolgens de Apple Daily. ‘Informatie betekent voor mij vrijheid’, zei hij.

Lai schreef artikelen waarin hij Li Peng – verantwoordelijk voor het harde optreden in 1989 – een ‘idioot’ noemde en ‘zoon van een schildpadden-ei’ (een zeer grove belediging voor Chinezen). Sinds er geruchten rondgingen dat Li was geadopteerd door Zhou Enlai nadat zijn eigen vader was gedood – een bewering die Li ontkende – was het in twijfel trekken van zijn afkomst al helemaal krenkend. De overheid maakte Lai uit voor ‘verrader’, ‘zwarte hand’, ‘rotte appel’ en zo meer, en beschouwde zijn steun aan democratische politici en activisten in Hongkong en zijn pogingen om de herinnering aan 1989 levend te houden als gevaarlijk ondermijnend.

Het was dan ook ongebruikelijk dat een magnaat in Hongkong de communistische regering uitdaagde en voor democratie streed. De meeste zakenmannen houden zich koest of doen hun best om de regering in Beijing te behagen en gunstig te stemmen. Plaatselijke bedrijven adverteerden niet meer in de bladen van Lai en pro-Chinese kranten in Hongkong drukten cartoons af waarin Lai werd afgeschilderd als een in de Amerikaanse vlag gewikkeld monsterlijk beest.

Herdenkingen

Toch gaf hij nooit op. Ieder jaar weer dook Lai op bij herdenkingen van de slachting op het Plein van de Hemelse Vrede. Hij nam deel aan pro-democratiebetogingen. Hij ging naar Groot-Brittannië en de Verenigde Staten om steun te verwerven voor het behoud van de vrijheden van Hongkong. En zijn tabloid, met zijn merkwaardige mix van schandalen, roddel en serieuze politieke berichtgeving was in Hongkong de onmisbare stem van de vrije meningsuiting.

Nu is die stem het zwijgen opgelegd en zit Lai gevangen, samen met anderen die zijn opgekomen voor het recht van de inwoners van Hongkong om zich vrijelijk te uiten in woord en geschrift, in een rechtsstaat te wonen en hun eigen autonome regering te kiezen. Politiek zijn ze heel verschillend: Martin Lee is een achtenswaardige advocaat en gematigde liberaal-democraat, Joshua Wong is een jonge linkse stokebrand en Lai is een conservatief-christelijke, communisten-vretende Trumpaanhanger. Toch vormen zij één front. Als de vrijheid wordt belaagd, kunnen mensen zich niet veroorloven dat kleine verschillen de liberale politiek verdeeld houden, zoals in landen waar democratie als vanzelfsprekend wordt beschouwd.

Ian Buruma is historicus en schrijver van het onlangs verschenen boek The Churchill Complex: The Curse of Being Special. From Winston and FDR to Trump and Brexit

Vertaling: Leo Reijnen @Project Syndicate

Meer over