Opinie

Denk niet aan afschalen van pandemiezorg. Er komt straks weer een pandemie, en ernstiger

Keer op keer laten we ons verrassen door een pandemie waarvan we wisten dat die zou komen. Dus is het zaak dat Nederland nu eens lessen trekt en straks wel is voorbereid.

Ic-afdeling van het Ikazia ziekenhuis in Rotterdam.
 Beeld Arie Kievit
Ic-afdeling van het Ikazia ziekenhuis in Rotterdam.Beeld Arie Kievit

Zo’n tien jaar geleden schreef Guusje ter Horst (PvdA) aan de Tweede Kamer: ‘De uitbraak van een grieppandemie vormt één van de grootste risico’s voor de Nederlandse samenleving.’ De minister van Binnenlandse Zaken schreef haar brief destijds naar aanleiding van de eerste Nationale Risicobeoordeling die 80 duizend doden voorzag in het ernstige grieppandemiescenario.

De risicobeoordeling verschijnt regelmatig. In het jaar voor de coronauitbraak, eind 2019, was de waarschuwing wederom expliciet: ‘Op basis van het aantal (ernstige) grieppandemieën in de laatste honderd jaar en de frequentie waarin ze voorkomen, is het waarschijnlijk (5-50 procent) dat er een grieppandemie optreedt de komende jaren’. Maar in 2019 schrokken kabinet noch Kamer ervan wakker.

Kortom, we wisten dat een ernstige variant waarschijnlijk was én grote gevolgen zou hebben. Toch waren we slecht voorbereid op covid-19. De krapte op de ic, de overbelasting van de zorg en tekortschietende beschermingsmiddelen passen in grootschalige ketenoefeningen. Alleen: er is nooit geoefend met lockdownmaatregelen. Achteraf begrijpelijk: het RIVM had er ook geen draaiboeken voor klaarliggen.

Weinig belangstelling

Het parlement sprak voor het laatst serieus over het pandemierisico in 2011 naar aanleiding van de Mexicaanse griep. De belangstelling was mager: D66, GroenLinks, de ChristenUnie, SGP en de Partij voor de Dieren ontbraken. Vooral Karin Straus (VVD) had een vooruitziende blik: ‘Er zouden afspraken gemaakt kunnen worden met de uitvoerende partijen over hun rol en hun concrete taken, over de continuïteitsplannen, in het bijzonder in de medische zorg, over de prioriteitsvolgorde van doelgroepen, over de inzet van intensivecarecapaciteit, over de effecten van schoolsluiting en over de consequenties van reisadviezen.’ Men knikte van ja.

Kortom, we móéten leren van de pandemie en de onderliggende problemen aanpakken die, zoals Jona Walk (O&D, 19/10) terecht schrijft, een ‘existentiële crisis’ vormen. We moeten daarbij niet alleen kijken naar de lessen die corona leert voor de organisatie van de zorg, maar naar de hele maatschappij, naar de ongelijkheden en structuren die de kwetsbaarheid voor een besmettelijke ziekte uitvergroten, zo niet bepalen.

‘Weinigen twijfelen eraan dat grote epidemieën en pandemieën opnieuw zullen toeslaan, en weinigen beweren dat de wereld voldoende is voorbereid’, schreven Victoria Fan, Dean Jamison en Lawrence Summers een jaar vóór de coronapandemie in het Bulletin van de Wereldgezondheidsorganisatie. We zijn na twee jaar crisismanagement niet beter voorbereid op de volgende pandemie.

Optimisme moet

Ik ben een rasoptimist. We kunnen leren en veranderen. Midden jaren tachtig stond mijn wiskundedocent nog rokend voor de klas. Wie had toen kunnen denken dat een kwart eeuw later niet meer gerookt werd in treinen, vliegtuigen, openbare gebouwen en de horeca? Wie had kunnen denken dat we tijdens een pandemie zouden kunnen kiezen voor een blijf-en-bezorg-thuisstrategie zonder dat de economie zou instorten?

We moeten optimistisch zijn, want: er is geen alternatief. Natuurlijk is het fijn dat de meeste mensen zich aan de coronamaatregels houden, maar het is onvoldoende om een pandemie eronder te krijgen. De cholera hebben de wereldsteden eronder gekregen door betere huisvesting. De afgelopen anderhalf jaar zagen we dat wonen en werken vooral veel besmettingen oplevert als afstand houden moeilijk is. Daarom is een deltaplan nodig. We zullen vaker thuis moeten schuilen en ons als burgers en bedrijven daarop voorbereiden.

Categorale ziekenhuizen

Overloopgebieden zijn nodig: categorale ziekenhuizen om te voorkomen dat een volgende nieuwe ziekte opnieuw leidt tot wat nu afschaling van de planbare zorg heet. Pandemiezorg moet planbare zorg worden. Komt er dan nóg een pandemie – en wordt die écht veel ernstiger? Het nuchtere antwoord is: ja.

De laatste drie eeuwen was er elke vijftien jaar een pandemie en dat risico neemt alleen maar toe. Als een coronavirus ons over vijftig jaar bereikt, zal de sterfte op onze vergrijzende planeet groter zijn dan tijdens de Spaanse griep. Hiv-aids is een pandemie met een veel dodelijker ziektebeeld waarvoor vaccinatie nog steeds niet mogelijk is. Die volgende pandemie is dus een zekerheid, alleen de timing is nog onzeker. Maar we kunnen – nee, móéten – leren en ons veel beter gaan voorbereiden.

Peter van Bergeijk is hoogleraar economie, Erasmus Universiteit, en auteur van De volgende pandemie: een deltaplan voor overleving (Walburg Pers, oktober 2021).

Meer over