Interviewmark leonard

De wereld moet in therapie: ‘We moeten onder ogen zien dat we een probleem hebben met Poetin’

De wereld heeft geen behoefte aan een nieuwe orde, maar aan therapie, betoogt Mark Leonard. ‘En die moet bestaan uit het begrenzen van onze verbindingen.’

Peter Giesen
Mark Leonard, auteur van The Age of Unpeace Beeld Francesco Ragazzi
Mark Leonard, auteur van The Age of UnpeaceBeeld Francesco Ragazzi

In de Londense City staan kantoormensen op een winterse avond buiten de pub, een sigaretje rokend, een pint bier in de hand, dicht op elkaar als vanouds. Maar nu de pandemie vrijwel voorbij is, dient de geopolitiek zich aan. Ook de Londenaren leven sinds deze week in een andere wereld. De Russische inval in Oekraïne maakte een einde aan de laatste illusies van 1989, aan de droom dat de wereld één grote liberale democratie zou worden, verknoopt door handel, internet en menselijke relaties.

In een wereld van hyperconnectiviteit zijn staten met elkaar verbonden als nooit tevoren. Goederen, grondstoffen, mensen, kapitaal en data gaan de aardbol over, niet of nauwelijks gehinderd door grenzen. De wereld is echter geen gelukzalige global village geworden, zoals idealisten na 1989 hoopten.

‘De dingen die ons bij elkaar brengen, drijven ons ook weer uit elkaar’, zegt Mark Leonard, directeur van de denktank European Council on Foreign Relations. Staten hebben hun zucht naar macht behouden en gebruiken juist hun verbindingen om hun vijanden dwars te zitten met cyberaanvallen, desinformatie, de manipulatie van handel en energieprijzen, de inzet van migranten als politiek wapen, schreef Leonard in zijn vorig jaar verschenen boek The Age of Unpeace. ‘De vijand zit niet meer achter een IJzeren Gordijn, hij is iemand bij wie je gas koopt, die bij jou op vakantie komt’, zegt Leonard.

Er vinden nog altijd verschrikkelijke oorlogen plaats, zoals in Syrië en nu in Oekraïne, maar niet op de schaal van de wereldoorlogen uit de 20ste eeuw. Het is ook geen vrede. We leven in het tijdperk van de unpeace, ‘on-vrede’, een permanente toestand van dreiging en onrust. Niet alleen tussen staten, maar ook binnen staten. In een open wereld voelen veel burgers zich machteloos tegenover internationale markten, bedreigd door mondiale migratiestromen. Door internet zijn zij meer met elkaar verbonden dan ooit, maar gebruiken ze die connecties om te polariseren en ruzies uit te vechten op sociale media.

Internationale en nationale on-vrede zijn met elkaar verbonden, aldus Leonard. In de strijd tegen autoritaire rivalen worden de liberale democratieën van het Westen verzwakt door polarisatie van binnenuit, zegt Leonard in zijn kantoor in Londen in de ‘meest on-vreedzame week die je je kunt voorstellen’.

Past de inval in Oekraïne in het tijdperk van de on-vrede, of is hij juist een ouderwetse terugkeer naar de oorlog door een imperialistisch Rusland?

‘De situatie in Oekraïne is een tragische combinatie van oude geopolitieke fantasieën met moderne middelen. Enerzijds lijkt het een ouderwetse oorlog van koloniale expansie, gerechtvaardigd met taal over etnische en culturele identiteit. Aan de andere kant wordt de oorlog aan beide zijden uitgevochten met de middelen van het tijdperk van de on-vrede, met een informatieoorlog, sancties, het manipuleren van energiestromen en cyberaanvallen.’

Ook het Westen, vooral de Verenigde Staten, heeft een informatieoorlog gevoerd. Is die succesvol?

‘De Amerikanen hebben op grote schaal inlichtingen gedeeld. Daardoor zie je een opmerkelijke convergentie in het Westen. Wij hebben een opinieonderzoek laten doen, waaruit bleek dat de meeste mensen in Europa geloofden dat er een oorlog zou uitbreken. Ze zagen dat niet als louter een probleem voor Oekraïne, maar als een bedreiging voor Europa en zichzelf. Ze vonden ook dat de Navo en de EU iets terug moeten doen. Dat zag je zelfs in een land als Italië, waar de publieke opinie altijd heel verdeeld is geweest over Rusland.’

Het Westen wil Rusland nu straffen door financiële verbindingen af te snijden. U schrijft dat het bruto binnenlands product in Iran met 10 procent per jaar daalde door de sancties. Toch heeft Iran zijn beleid niet veranderd. Hoeveel kunnen we van de sancties tegen Rusland verwachten?

‘Sancties kunnen verwoestend zijn. Maar in Iran zie je ook de nadelen. Ze kunnen een bunkermentaliteit creëren die de hardste en de meest nationalistische elementen binnen een regime versterken.’

In 2016 begon Mark Leonard aan The Age of Unpeace. Zijn doelstelling was ambitieus. Hij wilde een nieuwe architectuur voor de wereldorde ontwerpen, zoals de wereld na 1945 opnieuw werd ingericht met de Verenigde Naties, het Internationaal Monetair Fonds en de Wereldbank. Gaandeweg bekroop hem het gevoel dat hij zichzelf met een onmogelijke opdracht had opgezadeld: de wereld laat zich niet meer beteugelen door instellingen die van bovenaf zijn opgelegd.

Hij kwam op een ander spoor toen hij in een boekwinkel in Beijing het boek Facing Codependence van Pia Mellody tegenkwam. Niet in de sectie geopolitiek, maar in de hoek met zelfhulpboeken. Mellody’s boek werd in het Nederlands vertaald als Grenzeloos liefhebben en is bedoeld voor mensen die zich opgesloten voelen in een slechte relatie. Het opende Leonards ogen: de wereld heeft geen behoefte aan al te ambitieuze plannen voor een nieuwe orde, maar aan therapie. ‘De centrale metafoor in mijn boek is een liefdeloos huwelijk waarin de partners niet kunnen scheiden. Het is een probleem dat je niet kunt oplossen, maar hooguit beheersen.’

We willen eigenlijk van Poetin af, maar krijgen hem niet weg, hebben zijn gas nodig en komen hem overal ter wereld weer tegen. Wat moeten we doen?

‘Net als in een zelfhulpboek stel ik een stappenplan voor. De eerste stap: onder ogen zien dat je een probleem hebt met Poetin. Dat doen we nu. Maar lange tijd geloofden we dat Rusland op weg was een liberale democratie te worden, hetgeen we konden bevorderen door handel te drijven. Er zijn nu nog maar weinig mensen die dat geloven.

‘Dat brengt me naar stap twee: gezonde grenzen aanbrengen. Ironisch genoeg voelen mensen zich in een connectieve wereld veiliger als er genoeg afstand is, als ze het gevoel hebben dat ze controle hebben over hun eigen zaken. Heel concreet betekent dat minder afhankelijk worden van Russisch gas. Het doel is niet om helemaal geen gas meer te kopen van Rusland. Maar je moet opties hebben. Meer in het algemeen zie je een streven om meer grenzen aan te brengen. Amerika wil zich meer losmaken van China, China heeft een programma van dual circulation om minder afhankelijk te zijn van het buitenland, de Europese Unie streeft naar strategische autonomie om meer op eigen benen te kunnen staan.’

‘De derde stap: wees realistisch over wat je kunt controleren. Als je elk punt van verbinding aangrijpt om het conflict aan te gaan, kom je in een spiraal van ruzies terecht. Als Rusland zijn grenzen met geweld wil veranderen, moet je hard terugduwen. Maar als het bijvoorbeeld maatregelen tegen de lhbtiq+-gemeenschap neemt, moet je zeggen: we veroordelen het, maar we kunnen er niet zo veel aan doen.’

‘De vierde stap gaat over zelfhulp. De beste manier om de informatieoorlog van Rusland te stoppen is je eigen samenleving gezonder en minder verdeeld maken. Dat raakt ook de vijfde stap: instemming zoeken voor je beleid. In het geval van Rusland wordt dat nog een hele uitdaging, als de energieprijzen verder omhooggaan en er misschien miljoenen mensen uit Oekraïne vluchten.’

In Nederland staat ongeveer 20 procent van de burgers achter Poetin, bleek uit een enquête van Instituut Clingendael, in de Verenigde Staten noemde ex-president Trump Poetin ‘geniaal’.

Mark Leonard is zelf partij in de cultuurstrijd die het Westen verdeelt. The Age of Unpeace is zijn poging om de schok van de Brexit te verwerken. In alle opzichten is Leonard een onvervalste kosmopoliet. Hij groeide gedeeltelijk op in Brussel, waar zijn vader correspondent was van de linkse Britse zondagskrant The Observer. In de jaren negentig werkte hij voor Demos, een denktank die nauw verbonden was met New Labour van Tony Blair. Hij schreef een rapport waaruit de slogan Cool Brittannia voortkwam: het moderne, multiculturele Groot-Brittannië van de jaren negentig, verbonden met de wereld, pro-Europees, optimistisch, levenslustig, open voor iedereen. ‘Na Brexit voelde ik me als een schipbreukeling’, schrijft hij in zijn boek. ‘Waarom verwierpen zo veel mensen de krachten die mijn leven zo veel veiliger en meer vervuld had gemaakt dan de levens van mijn voorouders?’

Aanvankelijk wilde u een vlammende verdediging van de open samenleving schrijven.

‘Wat in 2016 door veel van mijn vrienden gezegd werd, en nu nog steeds: de oude tegenstelling tussen links en rechts is vervangen door de tegenstelling tussen een open en gesloten samenleving. Maar toen ik begon te schrijven, en er met veel mensen over sprak, merkte ik dat die tegenstelling tussen open en gesloten een weinig behulpzame manier is om naar de wereld te kijken. Ze is blind voor de nadelen van de open samenleving en beledigend voor de mensen die je probeert te overtuigen. Je zet ze neer als bekrompen, gesloten van geest. Ik kwam tot de conclusie dat de tegenstelling niet gaat tussen open en gesloten, maar tussen een gecontroleerde en een niet-gecontroleerde manier van samenleven. Óf we creëren een wereld die veiliger aanvoelt voor burgers en waarin ze een zekere controle over hun wereld hebben. Óf je krijgt een contrarevolutie waarin mensen muren gaan bouwen.’

Verbinding leidt tot conflict, schrijft u. Dat is de grote paradox.

‘We leven in een wereld van hyperconnectiviteit. Dat leidt enerzijds tot grote vooruitgang, onze horizon wordt verbreed, we gaan technologisch vooruit, we zijn een stuk rijker geworden, ons voedsel is verbeterd. Maar dezelfde krachten die ons verbinden, verdelen ons ook. Als je mensen samenbrengt, neigen ze ernaar om kleinere groepen van gelijkgestemden te vormen. Een van de bijwerkingen van het verbinden van de hele wereld is dat mensen eindigen in steeds kleinere groepen, geobsedeerd door hun eigen identiteit. Internet betekent dat iedereen overal ter wereld wel mensen vindt met wie hij het eens is. Daardoor ontstaan filterbubbels waarin mensen niet alleen verschillende opvattingen, maar een heel verschillende werkelijkheid hebben. Omdat ze denken dat ze onder vrienden zijn, verliezen ze ook hun remmingen. De onderdrukking van driften, volgens Sigmund Freud een voorwaarde voor beschaving, verdwijnt op internet.’

Verbinding leidt er ook toe dat mensen zichzelf steeds meer met anderen gaan vergelijken. En die anderen lijken het altijd beter te hebben.

‘Toen ik een kind was, vergeleken we onszelf met de mensen in de buurt. Door internet heb je een cultuur van hypervergelijking gekregen waardoor mensen zich vergelijken met de meest bevoorrechten ter wereld. Je ziet fragmentatie in identiteitsgroepen die geloven dat anderen beter af zijn, dat hun stam aan het verliezen is.’

Is uw boek een mea culpa van een auteur die blind was voor de nadelen van globalisering en connectiviteit?

‘Niet in de zin dat ik anders denk over mijn idealen van voor 2016. Ik vind nog steeds dat Europa een wonder heeft volbracht. Mijn leven en het leven van mijn kinderen verschilt zo ongelooflijk van het leven van mijn ouders. Niet alleen omdat we rijker zijn en meer mogelijkheden hebben. Mijn moeder komt uit een Duits-Joodse familie van wie de meesten in de concentratiekampen zijn vermoord. Zelf werd ze geboren met een valse identiteit, verstopt in een klooster in Zuid-Frankrijk. Mijn vader werd als jongen geëvacueerd vanwege de Tweede Wereldoorlog. Hij heeft zijn ouders een paar jaar niet gezien. Mijn grootvader werd als 18-jarige jongen getroffen door gifgas aan het front in de Eerste Wereldoorlog.’

‘Wat ik wel betreur is dat de mensen die Europese integratie en een connectieve wereld hebben nagestreefd er zo van overtuigd waren dat ze het goede deden dat ze blind waren voor het feit dat er ook verliezers waren. Ze deden niets om deze mensen te helpen, om de situatie voor hen minder bedreigend te maken. Dat was een enorme politieke fout. We kregen wat we verdienden. Ik voel me slecht over mijn aandeel daarin.’

Zoekt u nu naar een middenweg tussen kosmopolitisch idealisme en het verlangen naar bescherming door de natiestaat?

‘Dat is waar de politiek naartoe gaat. We hebben een nieuw debat over handel, dat niet alleen gaat over zo laag mogelijke kosten, maar ook over de vraag hoe je banen in eigen land kunt behouden. We hebben een nieuw debat over migratie, heel anders dan voorheen. Wat dat betreft was Brexit een casestudy in politiek falen. In macro-economisch opzicht had Groot-Brittannië de immigranten keihard nodig, voor de gezondheidszorg, het onderwijs, de landbouw en andere sectoren. Maar als je de camera draaide, zag je dat sommige mensen de negatieve gevolgen ondervonden. In plaatsen met een grote toestroom van immigranten raakten scholen overvol en kreeg je wachtlijsten in de gezondheidszorg. In sommige sectoren, zoals de bouw, daalden de lonen door de toestroom van immigranten die voor minder wilden werken. De Britse politiek heeft niets gedaan om die gevolgen te verzachten, bijvoorbeeld door de economische winst van immigratie te herverdelen. De mensen werden niet eens gehoord.’

In het tijdperk van de on-vrede moet de therapie bestaan uit het begrenzen van onze verbindingen, denkt Leonard. Europa moet weerbaarder worden ten opzichte van Rusland en China, burgers moeten beter beschermd worden tegen de grillen van de internationale markten, migratiestromen moeten beter worden gereguleerd. ‘Want als we zo doorgaan, krijg je alleen maar meer connectiviteit, meer concurrentie, meer conflict. Dat kan eindigen in een catastrofe. On-vrede kan erger worden dan een echte oorlog.’

U vertelde het verhaal van uw moeder die de Holocaust overleefde. Hoe kan on-vrede erger zijn dan de verschrikkingen van de 20ste eeuw?

‘De mens overleefde de Holocaust als soort. Er zijn allerlei scenario’s waarin de mensheid klimaatverandering niet overleeft. Dat kunnen we alleen voorkomen door samen te werken. Maar als je een wereld hebt die gedefinieerd wordt door concurrentie, zullen mensen en staten hun verbindingen gebruiken als wapens tegen elkaar.’

Meer over