BeeldvormersPresident Aleksandr Loekasjenko

De wanhopige Loekasjenko doet denken aan dictators die hem voorgingen

De rubriek Beeldvormers onderzoekt hoe een foto onze kijk op de werkelijkheid bepaalt. Deze week: dictators voorbij hun houdbaarheidsdatum.

Geen ovatie, maar gejoel als Aleksandr Loekasjenko deze week fabriekswerkers in Minsk toespreekt.Beeld Nikolai Petrov / EPA

Ook als je, zoals de dictator zelf liefst doet, de honderdduizenden negeert die sinds deze week demonstreren tegen president Aleksandr Loekasjenko van Belarus en kijkt naar zijn lichaamstaal en gedrag, kun je vaststellen: een kat in het nauw. De geschiedenis van communistisch Oost-Europa kent talrijke vergelijkbare, dramatische voorbeelden van leiders die dezelfde weg gingen die Loekasjenko – als de voortekenen niet bedriegen – binnen afzienbare tijd lijkt te gaan: naar de uitgang.

Bekijk de archiefbeelden van roemruchte stalinistische dictators als Nicolae Ceausescu van Roemenië en Erich Honecker van de DDR en de overeenkomsten met de belaagde Batka, ‘vadertje’ Loekasjenko, zijn opvallend. Het verlies van het zicht op de realiteit. De verrassing en het verongelijkte ongeloof als er opeens geen ovatie maar gejoel opklinkt uit de toegesproken massa. Het wanhopig zoeken naar steun en bevestiging bij individuele burgers.

Zo leek Loekasjenko haast een voorbeeld te hebben genomen aan Ceausescu bij diens allerlaatste openbare toespraak, in december 1989, een week voordat hij standrechtelijk werd geëxecuteerd, samen met zijn vrouw Elena.

Nicolae Ceausescu werd uitgejouwd bij zijn laatste openbare toespraak in Boekarest.Beeld Philippe Bouchon / AFP

In de toespraak in Boekarest, waar hij door het publiek op het plein werd uitgejouwd (‘een provocatie’, horen we Elena verbaasd tegen hem zeggen) noemde Ceausescu het door zijn veiligheidsdienst Securitate en het leger aangerichte bloedbad van een paar dagen eerder in de stad Timisoara een gevolg van de buitenlandse inmenging om de ‘integriteit en soevereiniteit van Roemenië’ te ondermijnen. Ongeveer hetzelfde als wat Loekasjenko nu doet om de oppositie tegen zijn bewind verdacht te maken: die wijten aan een buitenlands complot, en aldus hopen op de steun van Moskou.

Zoals Ceausescu met machteloos gebalde vuisten meesloeg op de maat van zijn eigen woorden, zo volgde Loekasjenko met zijn handen het ritme van zijn mokkende en dreigende taal, toen hij maandag bij een staatsbedrijf in Minsk vergeefs om steun van de arbeiders, het aloude, vertrouwde proletariaat kwam bedelen. Boven op een militair voertuig stond hij, maar in plaats van zijn gezag te harnassen, benadrukte die groene oplegger zijn kleinheid en eenzaamheid.

Grootse gebaren en een imposant decor zijn alleen effectief als de massa die moet worden bespeeld navenant groot is. Maar kijk naar de foto’s van het fabrieksplein en je ziet hoe schamel de opkomst is. Diezelfde dag schamperde Loekasjenko nog dat het voor een fabriek niet uitmaakt als er honderdvijftig, tweehonderd arbeiders staken. Nou, tweehonderd supporters méér bij de fabriek had hij vast verwelkomd. Zeker toen de aanwezigen ook nog begonnen te roepen dat hij moest opstappen.

Opvallend slordig gekleed was de dictator, met zijn overhemd uit de broek. Later zou hij zichzelf bevrijden van zijn colbert terwijl hij, omringd door een legertje beveiligers met zonnebril en opgeschoren koppen, in gesprek ging met losse arbeiders. Zijn hemd was inmiddels doordrenkt van het transpireren en, ontdaan van presidentieel decorum, leek hij zich eerder vast te klampen aan de arbeider die onaangedaan bij hem stond dan een poging tot jovialiteit te betrachten.

Erich Honecker houdt bij de 1-meiparade van 1989 een jongeling vast alsof het een reddingsboei betreft.Beeld Giribas Jose / HH

Het deed denken aan DDR-leider Erich Honecker die op de 1-meiparade van 1989 – de Arbeiders- en Boerenstaat had nog een halfjaartje te gaan – het hoofd van een jongeling vasthield alsof het een reddingsboei betrof. Zoals hij Sovjet-leider Gorbatsjov twee maanden later op staatsbezoek in Oost-Duitsland nog vrolijk en hartelijk omhelsde, terwijl de laatste achteraf verklaarde dat hij Honecker toen voor de allerlaatste keer kwam waarschuwen dat de tijd was gekomen om de perestrojka te omarmen. Drie maanden later moest Honecker het veld ruimen, nog een maand later viel de Muur.

Gebogen hoofden in de vergadering van Loekasjenko’s veiligheidsraad.Beeld Andrei Stasevich / AP

Pijnlijk voor Loekasjenko waren ook de foto’s, een dag na het smadelijke bezoek aan de fabriek in Minsk, van de vergadering van zijn veiligheidsraad. De president zit voor, uiteraard aan het hoofd van de tafel, achter zijn rug het gebruikelijke vlagvertoon. Aan een kant van de tafel dienaren van de natie, allen het hoofd gebogen, zogenaamd verdiept in de stukken die ter tafel komen. Loekasjenko kijkt voorbij ze, staart in het niets. En niemand die hem durft te vragen hoe zijn werkbezoek, daags na zijn glorieuze herverkiezing, is verlopen.

Meer over