ColumnMartin Sommer

De verzuiling is springlevend en dat is beslist geen mooi gezicht

null Beeld

Een crisis legt oudere lagen bloot, ook deze coronacrisis. Deze week oordeelde de rechter hard. De avondklok was een vergaande dwangmaatregel zonder fatsoenlijke basis in de wet. De Kamer kon stampij maken, feitelijk stond zij buitenspel. Het was een reprise van de noodverordeningen van Hugo de Jonge een klein jaar geleden. Met een totalitair stelsel heeft het niets te maken. Wel met bestuurders die vinden dat ze rustig hun werk moeten kunnen doen, zonder overlast van volksvertegenwoordigers of staatsrechtgeleerden.

Burgemeester Aboutaleb was daarvan een voorbeeld, toen hij bezwaren tegen zijn mondkapjesverplichting op straat wegwuifde als het getheoretiseer van hoogleraren. Of neem VVD-fractievoorzitter Dijkhoff in het debat over de verlenging van de avondklok vorige week. Hij vond dat we gewoon maar moesten gaan schaatsen of een boek bestellen. Grondrechten worden opgeschort, maar Dijkhoff was in een halve minuut klaar: jammer zo’n avondklok, maar het is niet anders.

Burgemeester Aboutaleb wuifde bezwaren tegen zijn mondkapjesverplichting op straat weg als het getheoretiseer van hoogleraren. Beeld Kiki Groot
Burgemeester Aboutaleb wuifde bezwaren tegen zijn mondkapjesverplichting op straat weg als het getheoretiseer van hoogleraren.Beeld Kiki Groot

Wie het boek met de lange titel van Arend Lijphart nog in de kast heeft staan (Verzuiling, pacificatie en kentering in de Nederlandse politiek, 1968) herkent het patroon. Collegiaal en geheim overleg van partijbazen, en een groepsgewijs georganiseerde achterban die het beslotene in eerbied volgt. Die eerbied staat te bezien, maar dat Nederland, als de nood aan de man komt, uit elkaar valt in groepen die concurreren om toegang tot de bestuurlijke top, kun je dagelijks vaststellen. Dat begon een jaar geleden met het gevecht om de mondkapjes. De verpleeghuizen kwamen steeds achteraan in de rij. Niet omdat de klandizie niet urgent was, maar omdat ze geen goede lobby hadden naar de bovenbazen in Den Haag.

Grondrechten worden opgeschort, maar VVD-fractievoorzitter Dijkhoff was in een halve minuut klaar: jammer zo’n avondklok, maar het is niet anders. Beeld Brunopress
Grondrechten worden opgeschort, maar VVD-fractievoorzitter Dijkhoff was in een halve minuut klaar: jammer zo’n avondklok, maar het is niet anders.Beeld Brunopress

Gaandeweg het coronajaar meldden zich de koepels, van ggd tot ggz, met hun wensenlijstjes en groepsgebonden risico’s. Als laatsten kregen de mensen met overgewicht of down voorrang. Nu blijkt dat het hebben van toegang tot de juiste ambtenaar, of het beschikken over een getalenteerde koepelvoorzitter, het verschil kan maken tussen leven en dood.

Bij het ministerie van Onderwijs is het niet anders dan bij VWS. Hier laten liefst twee ministers hun oren hangen naar ‘het veld’, onder aanvoering van de PO-raad en de VO-raad, werkgeversverenigingen die doen alsof ze louter het belang van het kind in het vaandel hebben. Wat de voorzitters vooral hebben, zijn de 06-nummers van ministers met slappe knieën.

Van stikstofboeren tot milieufanaten, van jeugdwerkers tot autobezitters: alle groepen hebben zaakwaarnemers die hun exclusiviteit streng bewaken. Want doelgroependenken is ook een verdienmodel. Vergeet de hoogleraren niet, met hun eigen problematische onderzoeksonderwerp annex achterban die het zonder hun steun of ingezonden stuk in de krant niet redt.

Ik ben nog opgevoed met het idee van solidariteit, bijvoorbeeld in de pensioenen. Samen vullen we de pot, in het besef dat de één twee weken na zijn 65ste kan doodgaan, en diens inleg dus in rook is opgegaan, terwijl de buurman 98 wordt en al die tijd pensioen geniet. Dat heette saamhorigheid, maar vandaag de dag wijzen jong en oud naar elkaar wie de grootste uitvreter is van de ander. Want corona heeft nog een ander naar trekje aan het licht gebracht: het transactiedenken. Jouw voordeel is automatisch mijn nadeel. Jouw ziekenhuisopname betekent dat ik niet naar het café kan.

Historisch is het allemaal verklaarbaar. Nederland heeft al eeuwen een zwakke centrale staat, een zwak ontwikkeld idee van burgerschap ook. Steden en standen hebben elkaar hier nooit veel gegund. Wij dachten dat we de verzuilde overheid, die steunde op verenigingen, bonden en standsorganisaties, achter ons hadden gelaten na de geleidelijke afkalving van de christen-democratie. Maar de laatste jaren zien we een glorieuze terugkeer van de zuilen in een moderner jasje.

Sociaal-democraten en liberalen waren altijd tegenstanders van de corporatistische inrichting van de samenleving. Marcel van Dam schreef gepassioneerde columns over de zegeningen van de individualisering, dat wil zeggen niet meer hoeven zuchten onder de druk van kerk of dorpsgemeenschap. Nu omarmen dezelfde nazaten van de Franse Revolutie het groepsdenken in een wanhopige zoektocht naar draagvlak. Zo compenseren ze het gebrek aan vertrouwen onder de bevolking met de steun van georganiseerd Nederland, de koepels, de zieltogende omroepen, de Urgenda’s en overige tafels. Nota bene de leider van de Partij van de Arbeid ziet Nederland als een carnavalsvereniging.

Viroloog Jaap Goudsmit roept van de daken: hou op met de ingewikkeldheden van wie eerst mag en wie daarna. Beeld VPRO
Viroloog Jaap Goudsmit roept van de daken: hou op met de ingewikkeldheden van wie eerst mag en wie daarna.Beeld VPRO

Gelukkig zijn er verstandige mensen die hiertegen ageren. Niet voor niets heeft de viroloog Jaap Goudsmit in een ommezien furore gemaakt. Hij roept van de daken: hou op met de ingewikkeldheden van wie eerst mag en wie daarna, met weer een nieuwe commissie, of een nieuwe impactgroep van hoogleraren. Hou op over kinderen die wel of niet naar school kunnen of mensen die eenzaam zijn. Stop met de groepsprivileges en verworven rechten. Er is maar één remedie tegen deze ziekte: prikken, prikken en prikken.

Meer over