Opinie

De rechtsstaat wankelt wel degelijk in Polen

De vorige Poolse regering misbruikte ook de macht, maar wat er nu gebeurt, is zonder precedent.

Joost Sillen en docent staats- en bestuursrecht aan de Radboud Universiteit Nijmegen
Jaroslaw Kaczyzski, leider van de partij Recht en Rechtvaardigheid Beeld afp
Jaroslaw Kaczyzski, leider van de partij Recht en RechtvaardigheidBeeld afp

Vandaag zal de Europese Commissie voorstellen maatregelen te treffen tegen Polen, omdat het land de rechtsstaat ernstig schendt, zo berichtte de Frankfurter Allgemeine afgelopen zondag. Terwijl de broze Poolse rechtsstaat in rap tempo wordt afgebroken, berichten de Nederlandse media beperkt over de ontwikkelingen in dit belangrijke EU-land, dat op een uur vliegen van het onze ligt. Slechts de nieuwe Mediawet krijgt aandacht.

Joost Sillen doceert staats- en bestuursrecht aan de Radboud Universiteit Nijmegen Beeld
Joost Sillen doceert staats- en bestuursrecht aan de Radboud Universiteit NijmegenBeeld

Constitutioneel Hof

Wel plaatste deze krant een stuk van de Poolse journaliste Agnieszka Kolakowska die het 'choquerend' noemt dat buitenlandse media die wel uitvoerig over de Poolse ontwikkelingen publiceren in de 'propaganda' en de 'absurde beschuldigingen van fascisme, nazisme enzovoort' van de Poolse elites geloven - 'zonder ook maar een blik te werpen op de feiten' (O&D, 8 januari). Die kwalificaties verdienen weerspraak. Wat gebeurt er in Polen?

Dit voorjaar won het conservatieve Recht en Rechtvaardigheid de presidentsverkiezingen. In het najaar verkreeg deze partij de absolute meerderheid in beide Kamers van het parlement. Onmiddellijk richtten de nieuwe machthebbers hun pijlen op het enige ambt dat nog aan hun almacht in de weg staat: het Constitutionele Hof. Dit mag wetten van het parlement toetsen aan de Grondwet - een bevoegdheid die in een jonge, broze democratie zoals de Poolse onontbeerlijk is om de burger te beschermen tegen ongebreidelde overheidsmacht. Zowel zijn onafhankelijkheid als zijn slagvaardigheid worden nu ernstig ondergraven.

De winst van Recht en Rechtvaardigheid bij de parlementsverkiezingen kwam niet onverwacht. Met dat vooruitzicht benoemde het uitgaande, overwegend progressieve parlement vijf nieuwe rechters in het vijftien zetels tellende Constitutioneel Hof.

Er waren echter slechts drie vacatures. Pas in december zouden de andere twee ontstaan. De nieuw gekozen conservatieve president weigerde deze vijf te beëdigen. In plaats daarvan benoemde het nieuwe parlement in december, in strijd met een uitdrukkelijk bevel van het Hof, zelf vijf nieuwe rechters, die de president wel inzwoor.

Zelfs nadat het Constitutioneel Hof op 3 december de benoeming van drie van de vijf eerst benoemde rechters geldig had verklaard, volhardde de president in zijn weigering deze te beëdigen.

Toen het Hof op 3 december arrest wees, had het nieuwe parlement al een wet aangenomen die de benoeming van de vijf rechters door het oude parlement ongedaan maakte. En daar bleef het niet bij. Het parlement besloot tevens, in strijd met de Grondwet, de benoemingstermijn van de reeds aangestelde president en vicepresidenten te verkorten van 9 tot 3 jaar. Op 9 december verklaarde het Hof ook deze wet in strijd met de Grondwet.

In reactie op die beslissing nam het parlement in allerijl een nieuwe wet aan die het Hof feitelijk vleugellam maakt. Uit protest bleef de oppositie weg bij de behandeling van het wetsvoorstel.

Machtsmisbruik

Volgens deze wet mag het Hof niet langer zaken laten beslissen door vijf rechters, maar moeten alle zaken worden beslist door ten minste dertien van de vijftien rechters in het Hof. Zonder de vijf door het nieuwe parlement benoemde en door de president ingezworen rechters, is het Hof, dat nu feitelijk uit tien rechters bestaat, daardoor beslissingsonbevoegd. Mag het wel beslissen, dan stapelen de zaken zich op, omdat elke zaak door alle rechters moet worden beoordeeld.

De nieuwe wet regelt tevens dat zaken moeten worden beslist op volgorde van binnenkomst. Het Hof kan belangrijke wetten, zoals de nieuwe Mediawet, daardoor pas lange tijd na hun inwerkingtreding toetsen. Tot slot maakt zij het moeilijker voor het Hof om de wet ongrondwettig te verklaren: hoewel de Grondwet bepaalt dat het Hof bij meerderheid beslist, verlangt de nieuwe wet een tweederde meerderheid.

Al daags na de bekendmaking van deze wet diende de president van de Hoge Raad bij het Constitutioneel Hof een verzoek in haar onrechtmatig te verklaren. Intussen zijn duizenden mensen de straat opgegaan.

Kolakowska heeft gelijk: ook het vorige parlement maakte zich schuldig aan machtsmisbruik. De huidige afbraak van de Poolse rechtsstaat kent echter geen precedent in de geschiedenis van de EU. En het gebeurt onder onze ogen.

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over