OPINIETrumps erfenis

De Poetins op aarde spinnen garen bij chaos in de VS

De geclaimde successen van Trump bestaan niet, een wereld zonder VS als machtsfactor dreigt wél, betoogt Frank Ankersmit. 

President Donald Trump op campagne in Ohio, 24 oktober.Beeld AFP

Maarten Zwiers en Koen Petersen trachtten het negatieve oordeel te nuanceren dat vrijwel iedereen hier heeft over Trump (O&D, 20 oktober). Moedig. Maar ongetwijfeld hebben veel lezers zich verbaasd over de ‘successen’ die zij aan Trump toeschrijven en over ‘de enorme lijst van verkiezingsbeloften die hij heeft weten in te lossen’.

Welke waren dat dan wel? Het zogenaamde ‘moeras van Washington’ of de ‘deep state’, anders gezegd het in Trumps ogen saboterende ambtenarenapparaat, heeft hij níét opgeruimd, omdat het namelijk niet bestond. En als het er wel is, denk aan de benoeming van William Barr op Justitie en nu leider van een corrupt departement, dan is dat het product van Trumps handen. Verder staat er nog steeds geen muur tussen de VS en Mexico; de infrastructuur van het land is nog net zo beroerd als vroeger; Obamacare is nog steeds niet afgeschaft; Hillary Clinton loopt nog altijd vrij rond; de rijken zijn rijker en de armen armer dan voor Trump; de arbeiders in de ‘Rustbelt’ zijn nog steeds werkloos en hopen nu op Biden; de strijd tegen het covid-19- virus werd bepaald door wat voor Trumps populariteit het beste leek, en niet voor het land; het land is ondemocratischer en de politiek gepolariseerder dan ooit; rassentegenstellingen zijn aangewakkerd en Trumps buitenlandse politiek was een precedentloze catastrofe. Het Witte Huis, ooit het gerespecteerde politieke hart van het Westen, werd de risee van de wereld. Kortom, het verhaal van Trumps successen is een mythe.

Petersen heeft nog een argument om Trumps imago wat op te vijzelen. Hij schrijft dat de ‘rare’ streken die Trump uithaalde hun antecedent hebben bij één of meerdere van zijn voorgangers. Zij het dat Trump die allemaal uithaalde en daar nog enkele van hemzelf aan toevoegde. Maar er is een interessantere parallel tussen Trump en zijn voorgangers. Sinds Arthur Schlesinger, de Amerikaanse historicus, theoretiseert men over de zogenaamde ‘imperial presidency’. Dat kan gaan over de groeiende macht van de Amerikaanse president, maar ook over de vestiging van een presidentiële dynastie. Daar leek het even op onder de Kennedy’s en bij vader en zoon Bush. Maar er is geen bewijs voor dat die dat ooit hebben geambieerd. Het zou ook radicaal in strijd zijn met de Amerikaanse grondwet. Maar Trump speelt zeker met die gedachte.

Hopeloos verouderd

En daar ligt nog een parallel – zij het ditmaal niet tussen Trump en zijn voorgangers, maar tussen de huidige VS en het Rome van de eerste eeuw voor Christus. Net als Rome zijn de Verenigde Staten een republiek, en net als Rome hebben de VS een als het woord van God vereerde grondwet. Net als in Rome is die grondwet hopeloos verouderd en niet meer opgewassen tegen de problemen van de eigen tijd. In Rome uitte zich dat in de ene burgeroorlog na de andere en in de VS in de afgrond tussen de Republikeinen en de Democraten, tussen de Midwest en de staten aan de Oost- en de Westkust, tussen stad en platteland en tussen wat Hillary Clinton weinig handig, maar wel zeer juist aanduidde als de ‘deplorables’ plus de superrijken en het Verlichtere deel van de natie. Maar hier houdt de parallellie op. Want in Rome was Augustus een van de weinigen van zijn tijd die doorzag waarom de oude republiek en haar constitutie niet meer voldeden en een eenhoofdig centraal gezag nodig was. Hij vestigde daartoe in 27 v. Christus het ‘principaat’, met hemzelf als machthebber. Maar als Trump de grondwet aan zijn laars lapt door te blijven zitten als hij de verkiezingen verliest, wordt dat niet ingegeven door het inzicht dat de VS niet meer te besturen zijn met de grondwet van 1789, maar door machtswellust en zijn narcistisch-psychopathische persoonlijkheid.

Een van de vele zwakheden van de Amerikaanse constitutie – mocht hij verliezen (zie ‘Trump heeft twee sluiproutes naar het Witte Huis’, Achtergrond, 16 oktober) – is dat die niet zegt hoe af te komen van een president die de verkiezingen verliest. Zij laat de zittende president alle staatsrechtelijke ruimte om op zijn stoel te blijven zitten. Trump heeft al aangegeven die ruimte maximaal te gaan benutten.

Tekenend is dat de verkiezingen hem al niet meer interesseren: hij probeert niet langer kiezers te winnen buiten zijn vaste achterban, maar alleen die achterban maximaal te motiveren zodat ze voor hem tegen ‘de vijand’ door het vuur zullen gaan als de strijd uitbreekt. Niet 3 november, maar de strijd die daarna komt is voor hem waar het om draait. Hij zal tot het bittere einde vechten voor het behoud van de macht. Want hij weet dat hij en zijn trawanten het cachot ingaan als onder Biden de beerput van zijn wanbestuur wordt geopend. Het is moeilijk voorstelbaar dat de traditioneel Democratisch stemmende staten Trump een gestolen overwinning zullen gunnen. Het resultaat is een totale chaos – die Trump welbewust zo groot mogelijk zal maken – met als gevolg een tijdelijke eclips van de VS als politieke factor in de wereld.

Eclips van de macht

Stellen we ons eens voor in hoeveel hoofdsteden, en met name in Moskou, van zo’n eclips van de Amerikaanse politieke macht wel niet gedroomd zal zijn. En nu is die droom ineens werkelijkheid geworden. Lang gekoesterde wensen zijn nu plotsklaps haast risicoloos uitvoerbaar geworden. Poetin zal oude verlanglijstjes uit zijn bureaulade opdiepen. We kennen het spreekwoord: als de kat van huis is, dansen de muizen op de tafel. Welnu, vanaf 3 november is de kat van huis. Ik kan alleen maar zeggen dat ik blij ben dat ik niet in Estland, Letland of Litouwen woon. Laten we ons Hillary Clintons profetische woorden uit 2016 herinneren: ‘I am standing between you and the catastrophe’ en hopen dat haar voorspelling niet alsnog uitkomt.

Frank Ankersmit is em. hoogleraar geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Meer over