COLUMNMartin Sommer

De overheid faalde bij de kinderopvangtoeslag: leve de overheid!

null Beeld

‘Zelfreflectie’ was het meest gebruikte woord tijdens het Kamerdebat over het toeslagendrama. In de praktijk betekende het vooral Ruttereflectie. De premier moest zijn geweten raadplegen en opstappen als lijsttrekker. Wilders, die wat zichzelf betreft meende dat er geen enkele reden was voor reflectie, maakte het hardst kabaal. Jetten van D66 vroeg zich af of de premier wel voldoende wroeging had. Corrie van Brenk van 50plus zag te weinig hoezeer het de premier speet. En de kakelverse PvdA-leider Ploumen memoreerde dat Rutte nog altijd zomaar met zijn appeltje op de fiets zat.

De kakelverse PvdA-leider Ploumen memoreerde dat Rutte nog altijd zomaar met zijn appeltje op de fiets zat. Beeld BSR Agency
De kakelverse PvdA-leider Ploumen memoreerde dat Rutte nog altijd zomaar met zijn appeltje op de fiets zat.Beeld BSR Agency

Politiek in Nederland: ouderlingen die met lange gezichten aanbellen om je de nieren te proeven. Plus de demonstratie van goede bedoelingen: gratis kinderopvang, verzorgd door de staat. Ketelmuziek kortom, twee maanden voor de verkiezingen.

Ik kan u verzekeren dat regering en ambtenarij ongenadig zijn geschrokken van het rapport Ongekend onrecht. Een compleet overheidsapparaat dat geen idee had wat het zelf onder de bevolking heeft aangericht. Er wordt nogal geschamperd over complottheoriëen, maar dit is echt gebeurd. In de Kamer waren ze te druk met Rutte, maar die schrik vind je voluit terug in de brief die het kabinet vorige week vrijdag na het eigen aftreden naar het parlement stuurde.

In de Kamer waren ze te druk met Rutte. Beeld
In de Kamer waren ze te druk met Rutte.

Eerst keerde de staat zich tegen de bevolking. Nu van de weeromstuit tegen zichzelf. De Kamerbrief telt 26 kantjes. Ik turfde op de eerste 9 bladzijden 14 maatregelen waarin men zichzelf controleert, toetst of krachtig toespreekt. Er bestond al een uitvoeringstoets bij nieuwe wetgeving. Nu komt daar een rapport ‘stand van de uitvoering’ bij, plus een ‘staat van de uitvoering’ (vraag mij niet naar het verschil), en ook nog een ínvoeringstoets.

Er komen casusoverleggen, tussen beleidsmakers, bestuurders en bewindspersonen. Gesprekken van het kabinet met Rijksinspecties. Dan zogeheten Stellateams bij de Belastingdienst om maatwerk te leveren. Het principe ‘verkeerde deur bestaat niet’ wordt ingevoerd, zodat mensen altijd worden doorverwezen. Een meldpunt fouten, en niet te vergeten de Overbruggingsprocedure. Ik sla nu een heleboel over.

Dit is een overheid die zichzelf niet vertrouwt. Des te merkwaardiger dat het antwoord is: méér overheid. Meer ambtenarij, meer papier, meer zoomen, meer procedures. Als je die brief leest, bestond er al van alles aan zelfcorrigerende maatregelen. Er was al een verbetertraject kindertoeslag, er bestond al een ‘Garage bedoeling’, om de onbedoelde gevolgen van beleid in het vizier te krijgen. Aan de creativiteit van de naamgevers heeft het niet gelegen. Die Garage onbedoelde gevolgen is mijn favoriet.

Zoveel maatregelen, zoveel extra papier, nog dikkere weekendtassen voor de ministers. Dat is vragen om moeilijkheden. Het gaat niet alleen op voor deze kwestie maar is chronisch. Van de week kwam er een onderzoek af van de Rijksuniversiteit Groningen. Waarom het niet opschiet met de afwikkeling van de aardbevingsschade. De ambtenaren worden gek, van elkaar, van de steeds veranderende regels, van de ingewikkeldheid, het gebrek aan regie. Rutte noemde Groningen in de Kamer als afschrikwekkend voorbeeld. Hij zou zijn eigen brief nog eens moeten lezen.

De vraag is waarom het tot nu toe niet lukt om geld over te maken naar die gemaltraiteerde ouders. Niet uit slechtigheid, daar geloof ik niks van. Integendeel: omdat men zo ijverig bezig is. Het gaat niet om het resultaat maar om die 26 vel maatregelen. De beroemde socioloog J.A.A. van Doorn sprak in dit verband van ‘de sprong van doel op middel’. Dus niet snelle compensatie en dan halen we onze schouders op als er wat aan de strijkstok blijft hangen. Nederland is onverslaanbaar in procedures, heel wat minder goed in het oog op de bal houden.

Voorbeelden te over. In het blad Didactief stond onlangs een vernietigend stuk van onderzoeksbureau IPSE over het falende onderwijsbeleid. Dat is tussen 2000 en 2018 ruim een kwart duurder geworden. Verbeteringen heeft het niet opgeleverd, want de achteruit kachelende prestatiecurve werd niet gekeerd. Wel kwamen er nieuwe protocollen, regels, toezicht en verantwoording. Ik zou ook de avonturen van de covidprik kunnen noemen: byzantijns overleg, handenvol belanghebbende organisaties, doel niet gehaald maar de procedure was pico bello.

Mijn indruk dat we vastlopen in een bureaucratisch moeras wordt bevestigd in het uitstekende boek Dat had niet zo gemoeten! van voormalig topambtenaar Roel Bekker. Beeld Kiki Groot
Mijn indruk dat we vastlopen in een bureaucratisch moeras wordt bevestigd in het uitstekende boek Dat had niet zo gemoeten! van voormalig topambtenaar Roel Bekker.Beeld Kiki Groot

Mijn indruk dat we vastlopen in een bureaucratisch moeras wordt bevestigd in het uitstekende boek Dat had niet zo gemoeten! (2020), een inventaris en analyse van overheidsfouten, geschreven door voormalig topambtenaar Roel Bekker. Als de uitgever slim is, doet hij nu elk Kamerlid een exemplaar cadeau.

De belangrijkste vraag wordt nooit gesteld, schrijft Bekker. Wat verwachten we eigenlijk van de overheid? Nu wordt elke mislukte ambitie volautomatisch gevolgd door een hogere ambitie. Zelden wordt een Rijksbemoeienis beëindigd. Tien jaar geleden wilde premier Rutte het ambtenarenkorps drastisch uitdunnen. Niets van terecht gekomen. Het ambtenarenapparaat dijt uit, de haast om nieuw beleid te maken neemt toe, zakelijke kwesties worden in toenemende mate politiek. Niet te vergeten: de overheid is hardleers en maakt telkens opnieuw dezelfde fout.

Zelfreflectie in alle soorten en maten. Maar het begin van een nieuwe cyclus schemerde dinsdag tijdens het Kamerdebat al door in de wensen van de oppositie. De overheid faalde bij de kinderopvang, de overheid moet de kinderopvang overnemen.

Meer over