ColumnSheila Sitalsing

De overheid discrimineert en overtreedt de wet, maar kiezers zijn er niet mee bezig

Sheila Sitalsing artikel column Beeld .
Sheila Sitalsing artikel columnBeeld .

Eerst zei de premier dat hij ‘niet direct persoonlijk betrokken’ was bij het mangelen van burgers door de overheid in het kinderopvangtoeslagschandaal, hij speelde er geen rol in, hooguit een rolletje. Daarna moest hij dat tegenover een nijdige Tweede Kamer boetvaardig bijstellen naar ‘wel betrokken, in elk geval sinds de zomer van 2019’.

Woensdag deed een advocaat van tachtig gedupeerde ouders aangifte tegen Mark Rutte; hij beschuldigt hem van meedoen met mangelen, een ambtsmisdrijf. De advocaat, Vasco Groeneveld, meent dat de premier sinds mei 2019 wist van de ontspoorde fraudejacht, dat hij heeft toegestaan dat de Belastingdienst doorging met zomaar geld terugeisen bij zomaar-ouders (ze zijn ‘beroofd’, zegt Groenveld), en dat hij heeft toegestaan dat overheid de wet overtrad.

Eerder deed de advocaat al aangifte tegen een roedel andere bewindslieden. De kans van slagen is onzeker. Onlangs besloot het OM om de Belastingdienst en ambtenaren met rust te laten (er lag een aangifte van het ministerie), en er is nog nooit een bewindspersoon op basis van dergelijke beschuldigingen vervolgd. Maar veel aan deze affaire is uniek en ongelooflijk, dus wie weet.

Wat ook moeilijk te geloven is: dat het schandaal weinig losmaakt bij kiezers die over een paar weken naar de stembus mogen. Toch is het zo: I&O Research peilde dat veel kiezers de bestrijding van de coronacrisis belangrijker vinden. Peter Kanne van I&O, die veel onderzoek heeft gedaan naar de overheidsdienstverlening, denkt dat zo’n toeslagenaffaire misschien ‘te weinig mensen direct raakt’. Sowieso zijn mensen in het algemeen niet diep ontevreden over de overheid.

Ook dat is raar. Over uitvoeringsinstanties van de overheid die dingen moet doen als rijbewijzen uitdelen, uitkeringen verstrekken, jeugdzorg verlenen, belasting innen, zijn zoveel klachten over wachttijden, wanprestatie en onheuse behandelingen dat de Tweede Kamer in december een onderzoek instelde naar het verdwijnen van ‘de menselijke maat’ bij de uitvoering van beleid.

Een lange stoet bestuurskundigen, ambtenaren die op basis van algoritmes ‘njet’ moeten verkopen, praktijkmensen en deskundigen die al jaren roepen dat het helemaal misgaat bij de loketten van de overheid, kwam langs bij de onderzoekscommissie. Ze vertelden over wetgeving die idioot ingewikkeld is gemaakt door Haagse compromissen en politiek handjeklap. Over uitgemergelde uitvoeringsinstanties die niet in staat zijn die wetten uit te voeren. Over hoe een giftige mix van bezuinigingen en techno-optimisme het idee heeft gebaard dat je beslissingen om iemand een uitkering te geven of te straffen voor een overtreding aan een computer kunt overlaten. Over loketambtenaren die haarfijn kunnen uitleggen wat er in de praktijk misgaat maar naar wie niemand luistert. Over leemlagen van dure ambtenaren op beleidsministeries die de hele dag bezig zijn om informatie over ongelukken onderin de organisatie uit alle macht weg te houden bij hun minister. Over een politieke cultuur waarin burgers streng, strenger, strengst moeten worden aangepakt. Over burgers die niet met een mens van vlees en bloed bij hun overheid kunnen bellen als ze een formulier niet snappen.

Toch is de kwaliteit van de overheid geen groot verkiezingsthema. De laatste die mensen massaal in vuur en vlam kon zetten met betogen over een publieke sector die niet levert, was Pim Fortuyn. Misschien werkt het alleen als er iets lelijks over immigranten achter volgt.

Meer over