ColumnSheila Sitalsing

De magnetische kracht van vrijheid en veiligheid in Europa: daar helpt geen pushback tegen

null Beeld

Op het begrippenpaar ‘Europese waarden’ kun je promoveren. Er zijn lijvige verhandelingen over, ‘het beschermen van onze waarden’ is een pijler van Brussels beleid. Hoe hoger in de hiërarchie, hoe ­eerbiediger het weerklinkt: kérnwaarden. Trilling in de stem. Wanneer ze in Polen een eigenzinnige rechter ontslaan of in Hongarije een restje onafhankelijke pers opdoeken, gaat het trillen over in jammeren, want de EU heeft veel waarden maar weinig divisies.

Woensdag openden drie Nederlandse advocaten een nieuw front in de strijd om de vraag wat die kernwaarden waard zijn. Ze dagen Frontex, het grensbewakende agentschap dat Europa moet vrijwaren van migranten, voor het EU-Hof van Justitie in Luxemburg. Wegens pushbacks. Dat is niet eerder vertoond.

Frontex zette vijf jaar geleden een Syrisch gezin met vier kinderen, dat in Griekenland was beland en nog geen asiel had kunnen aanvragen, op een vliegtuig onder begeleiding van veertig geüniformeerden. ‘We brengen u naar Athene’, zeiden ze, maar het vliegtuig landde in Turkije: uitstappen en de groeten. De advocaten zeggen hard bewijs te hebben dat het gezin basisrechten is ontzegd bij het terugduwen. Ook dat is nieuw.

Pushbacks mogen niet van de Europese waarden. In ver­dragen ­– de op papier gestolde versie van waarden – ligt vast dat wie Europa haalt, recht heeft op individuele beoordeling van een asielaanvraag. Migranten op zee uit een lek bootje ­vissen, ze op een vlot dwingen en dit vlot afduwen naar Turkije, verhoudt zich daar slecht mee.

Toch gebeurt het. Soms worden pushbacks overgelaten aan Libiërs; er staat nergens in de Europese waarden dat je vuile handen niet mag uitbesteden. Soms knuppelt Europese grenspolitie migranten terug.

Dat is goed gedocumenteerd. Door mensenrechtenclubs. Door journalisten. De Volkskrant reisde langs de grenzen. Lighthouse Reports filmde het terugduwen van migranten. Human zond documentaires uit over het afpakken van schoenen waaruit bleek dat het dodelijk is als de grenspolitie je bij min 20 op blote voeten het niemandsland in stuurt. In de film Shadow Game, die een Gouden Kalf won, vertellen minderjarigen over mishandelingen aan de grenzen. Bram Vermeulen liep in de VPRO-serie Frontlinie langs de stalen muur van 6 meter hoog en 40 kilometer lang tussen Griekenland en Turkije.

De landreizigers lopen nu een stukje verder omhoog, om de muur heen. Want dat is de kracht van onze kernwaarden: iedereen wil ervan proeven. Het Westen als concept – de vrijheid, de welvaart, de rechtszekerheid – is te overweldigend, te magnetisch. Daar helpt geen pushback tegen.

Frontex waste zich altijd schoon van verantwoordelijkheid bij pushbacks, zoals uitvoerenden dat plegen te doen: wij volgen slechts instructies op, u moet elders zijn, hogerop, verder weg. De rechtszaak kan helderheid verschaffen over de eigen verantwoordelijkheid van Frontex om te controleren of teruggeduwden een kans hebben gehad.

Migranten zijn grondstof voor een industrie waarin smokkelaars grof geld verdienen met mensenlevens. Poppetjes zijn ze, in een cynisch geopolitiek spel waarin elke buurstaat weet dat dé manier om de EU te chanteren is: dreigen met het uitstorten van migranten. Ontregelender dan dreigen met een vuile bom.

Ook in Nederland. Waar het laag houden van de capaciteit in azc’s strategie is, net zoals het reppen van ‘misschien wel honderdduizend Afghanen’. Opdat vluchtelingen niet denken dat ze hier welkom zijn. Ook hier geldt dat je het niet te mal moet maken met kernwaarden.

Meer over