ColumnMartin Sommer

De kindertoeslagaffaire was het gevolg van voorafgaande sentimentaliteit

null Beeld

2020 is het jaar geworden van een overheid als keizer zonder kleren. Op de valreep werden we nog getrakteerd op het vaccinatieprogramma waarmee Nederland als laatste in Europa begint. Grootscheeps falen, verkocht als zorgvuldig bestuur. Maar het vaccinatiedebacle valt in het niet bij de kindertoeslagaffaire.

Tijdens de kerstdagen heb ik het verslag van de ondervragingscommissie-Van Dam gelezen. De verhoren leverden een keur aan onthullingen op: overhaaste wetgeving om het publiek te behagen; ministeries die zich als vijandelijke kokers gedragen; topambtenaren die vanwege het roulatiesysteem geen benul hebben; ministers die zich schuldig maken aan feitenvrije politiek ; afspraken om de regels van openbaar bestuur aan allerlei laarzen te lappen; ondoordacht gekniebuig voor de bestuursrechtelijke macht. In Den Haag kunnen we met dit lijstje wel even voort.

We mogen Chris van Dam en de zijnen dankbaar zijn voor het afpelwerk in de kindertoeslagaffaire. Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
We mogen Chris van Dam en de zijnen dankbaar zijn voor het afpelwerk in de kindertoeslagaffaire.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

We mogen Chris van Dam en de zijnen dankbaar zijn voor het afpelwerk. Minder blij ben ik met de allerwegen getrokken conclusie dat de overheid meer medemenselijkheid aan de dag moet leggen, meer maatwerk uiteraard en meer barmhartigheid. Het is Jantje huilt, Jantje lacht, het ene moment is het land vol fraudeurs, het volgende is iedereen slachtoffer van een brute staat. Medemenselijkheid is altijd goed natuurlijk, maar niet geschikt als maatstaf voor overheidshandelen. Sterker, naar mijn smaak hebben we hier niet de oplossing maar de oorzaak van veel ellende.

Dit is mijn aanmerking op de commissie-Van Dam. De cruciale voorgeschiedenis ontbreekt. De commissie begon de ondervraging met de Bulgarenfraude in 2013 en de obsessie met misbruik die toen loskwam. Daaraan ging de wet vooraf die in 2004 het recht op kinderopvangtoeslag regelde. Die wet had in de woorden van oud-staatssecretaris Frans Weekers vooral de snelheid van de uitkering op het oog. De controle kwam dan later wel. Zijn opmerking passeerde zonder verdere vragen, maar hier ligt de wortel van het kwaad. Het was een uitnodiging om te frauderen en dat gebeurde. In ambtelijke kring hoorde ik over 30 tot 40 procent misbruik. Oma werd betaald om op te passen, en de vereiste eigen bijdrage kregen de ouders teruggestort door het gastouderbureau. Zo ontstond de gratis kinderopvang die feitelijk verboden was.

De manier waarop de kinderopvangtoeslag werd opgezet, was de vrucht van een optimistische tijdgeest en een bij uitstek meelevende overheid. Het ging voorspelbaar mis, omdat het budget van de toenmalige minister Kamp beperkt was, terwijl het recht op toeslag geen einde kende. Het brute overheidsoptreden dat volgde, was de spiegel van de sentimentaliteit die eraan voorafging.

De chaos bij de uitkeringen van het persoonsgebonden zorgbudget (PGB) kostte toenmalig staatssecretars  Martin van Rijn bijna de kop. Beeld ANP
De chaos bij de uitkeringen van het persoonsgebonden zorgbudget (PGB) kostte toenmalig staatssecretars Martin van Rijn bijna de kop.Beeld ANP

Iets vergelijkbaars voltrok zich bij het PGB, het persoonsgebonden zorgbudget. Je kon zelf vaststellen hoeveel zorg er nodig was, je kon er je tante voor inhuren, en ook waren creatieve bureautjes actief. Daarna bleek al vlot dat de fraude welig tierde, waarop werd besloten niet langer direct aan aanvragers uit te keren, maar aan de zorgverleners. Dit leidde tot een uitkeringschaos die staatssecretaris Van Rijn bijna de kop kostte. De PGB-crisis werd bezworen door de controle die was ingevoerd op te schorten, een afloop die ook al niet fraai is. Voor de kinderopvangtoeslag kwam die oplossing niet in aanmerking, omdat daar veel meer geld omgaat.

Beide kwesties werden versimpeld tot slachtoffers en daders, maar in beide gevallen speelde er meer dan ambtelijke kilte of politieke slechtheid en grofheid. Mark Rutte had het in zijn vorige leven als rechtse premier raillerend over de overheid als geluksmachine. Hij zal het woord tegenwoordig mijden als de pest, maar het raakt wel iets wezenlijks.

Bijna vijf jaar geleden was er een Kamercommissie die zich boog over het zogeheten brede welvaartsmodel. Het bbp werd te mager gevonden als maatstaf om de gevoelens en verlangens van de Nederlanders in kaart te brengen. Het bbp meet alleen maar centen, en niet het belang van vrije tijd, mantelzorg, natuurbeleving, vrijwilligerswerk en andere mooie dingen. Pelotons wetenschappers hebben erop gestudeerd, en tot vandaag zien we regelmatig het zorgelijke gezicht van SCP-directeur Kim Putters over het tekort aan nationaal levensgeluk, met als impliciete boodschap dat hier een staatstaak ligt. Er kwam een Monitor Brede Welvaart en een ‘dashboard’ met tevredenheidsmetertjes, dat veel weghad van het dashboard dat Hugo de Jonge introduceerde om allerlei variabelen van de Corona-toestand te meten.

SCP-directeur Kim Putters maakt zich regelmatig zorgen over het tekort aan nationaal levensgeluk. Beeld Kiki Groot
SCP-directeur Kim Putters maakt zich regelmatig zorgen over het tekort aan nationaal levensgeluk.Beeld Kiki Groot

Van de tevredenheidsmeter heb ik niet veel meer vernomen, maar waar het om draait, is dat men dacht geluk te kunnen meten en dat de overheid van zichzelf vond dat ze daarin moest voorzien. Maar een overheid die als de dorpspastoor bij u aanschuift voor een keukentafelgesprek, niet voor het geluk aan de hemelpoort maar in het hier en nu, loopt vanzelf tegen een muur. Het welbevinden is nu eenmaal een bodemloze put, terwijl besturen per definitie nee verkopen is.

De gemoedelijke keukentafelgesprekken over zorgbehoeften eindigden in nare ambtelijke afvinklijstjes. En de gemeenteambtenaar bleek geen samaritaan, want hij wilde de traplift niet betalen. Hetzelfde gebeurde bij de kinderopvangtoeslag maar dan in het kwadraat. Eerst overdreven meegevoel, later gecompenseerd door een keihard nee. Wie denkt dat de staat barmhartig is, volgt een hersenschim. De staat is een gevaarlijke instantie die als het tegenzit over je heen walst. Dat inzicht heeft 2020 in elk geval opgeleverd.

Meer over