commentaarRaoul du Pré

De gekozen premier zal niet verder komen dan het verkiezingsprogramma

Een gekozen premier heeft een zekere aantrekkingskracht, maar de praktische bezwaren zijn groter.

Lijstrekker Sigrid Kaag tijdens de presentatie van het concept-verkiezingsprogramma van D66.Beeld ANP

Daar is-ie weer, in het verkiezingsprogramma van D66: de gekozen premier. Het is een politieke evergreen die de Democraten nu al ruim een halve eeuw met zich meeslepen. Maar ook in de PvdA, de VVD, het CDA en Forum voor Democratie denken ze er graag over na, al moet daarbij wel worden opgemerkt dat het in al die jaren nog nooit tot een serieuze poging tot wetgeving is gekomen.

Bij een idee dat al zo lang meegaat zonder dat het tot ­concrete actie leidt, hoort enige achterdocht. Waarom komt dit maar niet tot volle wasdom?

Dat begint bij de vraag wat de voorstanders ermee hopen te bereiken. Dat is ten eerste electorale duidelijkheid: voor de kiezers is het wel zo helder als zij zelf kunnen bepalen wie de nieuwe bewoner van het Torentje wordt, en dat dit dus niet langer de uitkomst is van een ondoorzichtig politiek formatieproces.

Nu was dat relevant in de begintijd van D66 – toen tamelijk willekeurige kandidaten als De Quay, Marijnen, Cals, Zijlstra en De Jong premier konden worden – maar nu al lange tijd niet meer: sinds 1986 is de lijsttrekker van de grootste partij steevast minister-president. In de praktijk wordt die dus al gekozen.

De tweede drijfveer van de voorstanders is de bestuurlijke daadkracht. Het klinkt aantrekkelijk: een sterke leider met een duidelijke visie, die na de verkiezingen een eigen team samenstelt en in hoog tempo een eigen programma ontrolt. Maar wat doen we in onze parlementaire democratie intussen met ons parlement? In de praktijk zal zo’n leider met een eigen mandaat al snel kunnen stuiten op weerstand in de ­Kamer, die immers ook een direct eigen mandaat heeft. De kans op bestuurlijke patstellingen wordt niet kleiner, maar groter. In Israël stopten ze er daarom in 2001 alweer mee, na slechts een paar jaar proberen. En wie hakt de knoop door als de kiezers een premier aanwijzen met wie te weinig partijen willen samenwerken? Denk aan PVV-leider Wilders. De verhoudingen zullen er bepaald niet minder gepolariseerd door worden.

In het verkiezingsprogramma lost D66 die problemen niet op. De kans dat de gekozen premier er komt, is daarom wederom niet groot.

In het Volkskrant Commentaar wordt het standpunt van de krant verwoord. Het komt tot stand na een discussie tussen de commentatoren en de hoofdredactie.  

Meer over