VerslaggeverscolumnTom Vennink in Rusland

De enige onafhankelijke opiniepeiler van Rusland is door het Kremlin gebrandmerkt als marionet van het Westen

null Beeld

Wat Lev Goedkov moet zeggen als hij zich voorstelt aan een journalist, is bij wet vastgelegd. Voordat hij ter zake komt, moet Goedkov zijn ware identiteit onthullen aan zijn gesprekspartner. Doet hij dat niet, dan kan de rechtbank hem een boete opleggen van een half miljoen roebel (5,5 duizend euro).

‘Ik moet waarschuwen dat ik een buitenlands agent ben’, zegt Goedkov. De 74-jarige wetenschapper begint te bladeren in de papierstapels in zijn kantoortje. ‘Kijk, hier staat het ook’, en hij houdt zijn recentste onderzoek in de lucht. Op pagina twee staat dat het onderzoek gepubliceerd is door ‘een organisatie die functies uitoefent van een buitenlands agent’.

'Buitenlands agent' Lev Goedkov. Beeld Tom Vennink
'Buitenlands agent' Lev Goedkov.Beeld Tom Vennink

Dat Goedkov geboren en getogen is in Moskou, daar zijn doctoraal behaalde en zijn hele leven in de Russische hoofdstad woont, doet niks af aan zijn status. Sinds 5 september 2016 zijn Goedkov en zijn collega’s door het Russische ministerie van Justitie gebrandmerkt als een stel spionnen, landverraders en marionetten van het Westen.

Goedkov noemt zichzelf liever gewoon socioloog. Zijn kantoortje is gevestigd op de derde verdieping van een muf pand vol rommelige kledingzaakjes en beauty salons om de hoek van het Kremlin. Vanuit hier geeft hij met een handvol medewerkers leiding aan 67 regionale afdelingen van het Levada-Centrum, de enige onafhankelijke opiniepeiler van Rusland.

De socioloog werkt er al sinds 1988. Toen gaf Sovjet-leider Gorbatsjov opdracht tot de oprichting van ’s lands eerste peilbureau, om te weten wat de bevolking dacht. Drie decennia later is de vraag: is de Russische publieke opinie nog wel publiek?

Om de hoek schaatsen Russen op het Rode Plein. Beeld Tom Vennink
Om de hoek schaatsen Russen op het Rode Plein.Beeld Tom Vennink

Goedkov was niet verrast dat het Kremlin zijn bureau tot buitenlands agent bestempelde nadat Poetins partij slecht uit een peiling kwam. De druk op het bureau begon in het tweede deel van de jaren ‘90 al, en nam snel toe na Poetins aantreden in 2000. Het had een splitsing van de organisatie als gevolg.

De consequenties van het label zijn zwaar. Het Levada-Centrum is niet alleen verplicht om zichzelf bekend te maken als buitenlands agent. Publicatie van peilingen in verkiezingstijd is niet meer toegestaan. De resultaten bereiken het grootste deel van de bevolking niet meer. Tv-zenders onder controle van het Kremlin – alle tv-zenders dus – negeren Levada-peilingen. En het grootste probleem is dat er nauwelijks nog geld binnenkomt om de peilingen te financieren, sinds staatsbedrijven de samenwerking opzegden.

En toch zegt het Levada-Centre nog steeds een betrouwbaar beeld te geven van de Russische publieke opinie. ‘Ik dacht dat het effect van de status als buitenlands agent erger zou zijn op deelnemers van onderzoeken’, zegt Goedkov. ‘Maar we hebben het onderzocht en mensen zijn minder bang dan ik dacht.’

Dus durft Goedkov nog steeds in te staan voor de betrouwbaarheid van de volgende statistieken. Goedkeuring van Poetins beleid onder de bevolking: 65 procent. Deel van de Russen dat vindt dat het land op de goede weg is: 48 procent. Percentage dat zich niet wil laten injecteren met een Russisch coronavaccin: 54 procent. Steun voor oppositieleider Aleksej Navalny: 20 procent. Percentage Russen dat de EU als een vijand ziet: 7.

De Putinpeiling van Levada. Beeld Tom Vennink
De Putinpeiling van Levada.Beeld Tom Vennink

Die statistieken behoeven wel een bijsluiter, zegt Goedkov. Zo kan een kwart van de bevolking wel zeggen dat ze bereid is om mee te doen aan demonstraties. Maar als het erop aankomt blijft bijna iedereen thuis – mede door het vooruitzicht op een gevangenisstraf. ‘We meten uitspraken, niet het gedrag van mensen. Over het algemeen houdt 70 tot 80 procent van de Russen grote afstand tot politiek. Ze geloven dat de staat volledig corrupt is en dat er niks aan te doen is. Zo is het altijd geweest, met een korte uitzondering in de jaren 90. Poetins regime is gebouwd op die apathie.’

Poetin zelf ziet de peilingen van Levada niet meer. Het Kremlin laat zelf peilingen uitvoeren door twee staatspeilers. De meeste resultaten blijven geheim, net als de onderzoeksmethoden. Maar de peilingen die Poetin vertrouwt worden niet uitgevoerd door de twee staatspeilers. Die worden uitgevoerd door de FSB, de Russische geheime dienst.

‘Poetin vertrouwt alleen zijn geheime diensten nog’, zegt Goedkov. ‘Dat zorgt natuurlijk voor manipulatie. De FSB kan Poetin laten horen wat hij wil horen. Maar ze kunnen hem ook bang maken. Of ze kunnen de waardering onder de bevolking voor de FSB overdrijven. Allemaal oude Sovjet-praktijken.’ Dus ja, zegt Goedkov, Poetin leeft in een steeds meer vervormde versie van de werkelijkheid.

Toen Goedkov begon bij het peilbureau voorspelde hij dat Rusland 25 jaar later een democratisch land zou zijn. ‘We zijn 25 jaar verder’, zegt Goedkov. ‘Vanuit wetenschappelijk oogpunt is het heel interessant wat er gebeurt in mijn land. Maar het zet soms wel aan tot depressiviteit.’