Opinie

'De Balten kunnen echt niet rustig gaan slapen'

Als Estland en Letland hun Russen met meer respect behandelen, heeft Poetin minder reden voor inmenging, betoogt historicus en voormalig ambassadeur Hans Glaubitz. 'Na twee generaties dictatuur werd Estland in één generatie een normaal land.'

OPINIE - Hans Glaubitz
De Russische president Poetin. Beeld epa
De Russische president Poetin.Beeld epa

Het conflict tussen Rusland en Oekraïne zorgt voor schokgolven aan de oostgrens van de Europese Unie. Moeten Estland, Letland en Litouwen zich zorgen maken over de expansiedrift van Rusland? Nee en ja. Nee, omdat een militaire confrontatie op dit moment onwaarschijnlijk is. Ja, omdat Rusland zichzelf kennelijk het doel heeft gesteld een verdere afkalving van zijn invloedssfeer niet te accepteren en invloed te willen uitoefenen daar waar aanzienlijke aantallen etnische Russen wonen.

Het vooruitzicht dat een belangrijk en groot land als Oekraïne, dat in de belevingswereld van de meeste Russen onlosmakelijk is verbonden met de Russische geschiedenis, ziel, cultuur en taal, ooit Rusland de rug zou toekeren en de blik naar het Westen zou wenden, is voor menigeen in het Kremlin ondenkbaar en onaanvaardbaar. Ook strategisch. Een gemeenschappelijke grens tussen Rusland en de NAVO- en EU-landen Estland, Letland en Litouwen is nog tot daar aan toe. Maar Oekraïne in het EU- en NAVO- kamp, dat is een game changer.

Tien jaar geleden was ik ambassadeur in Estland. Niet heel lang, maar lang genoeg om grote waardering te krijgen voor de moedige wijze waarop de Esten onder het schrikbewind van de Sovjet-Unie altijd vertrouwen hebben gehouden in het herkrijgen van de onafhankelijkheid die zij van 1918 tot 1940 genoten.

Van de ene dag op de andere dag
Bewonderenswaardig is ook het tempo waarin Estland zich vanaf 1991, na meer dan vijf decennia van communistische, vervolgens nationaalsocialistische en daarna weer communistische onderdrukking, heeft ontwikkeld tot een volwaardige democratie en markteconomie, bijna van de ene dag op de andere. Na twee generaties linkse, rechtse en weer linkse dictatuur binnen één generatie naar de normaliteit, dat is geen geringe prestatie.

Estland heeft samen met buurland Letland, en in mindere mate met Litouwen, een probleem dat ineens weer in de belangstelling staat nu de spanningen tussen Oekraïeners en etnische Russen in Oost-Oekraïne zijn ontploft in een vrij smerig gewapend conflict. Ook Estland en Letland herbergen aanzienlijke Russische minderheden binnen hun grenzen, in beide gevallen tussen de 26 en 28 procent van de bevolking, procentueel iets meer zelfs dan de Russisch sprekende bevolking in Oost-Oekraïne. In de hoofdsteden Tallinn en Riga ligt dat rond de 50 procent. Tegen de Ests-Russische grens, in de stad Narva en omgeving, is Russisch de moedertaal van 95 procent(!) van de bevolking.

Dramatische demografische ontwikkelingen
Voor de Tweede Wereldoorlog woonde in zowel Estland als Letland hooguit een procent of acht Russisch sprekenden. Tijdens en vlak na de Tweede Wereldoorlog hebben er dramatische demografische ontwikkelingen plaatsgevonden in het Balticum. De huidige aanwezigheid van zulke grote aantallen Russen in de Baltische landen is het directe gevolg van een beleid van gedwongen russificatie en deportatie tijdens de Sovjet-overheersing.

Vele tienduizenden Balten zijn door Stalin naar strafkampen in Siberië afgevoerd, weinigen keerden levend terug. Vele Russen werden op hun beurt gedwongen naar de Baltische kusten te verhuizen om de plaats van de verdrevenen in te nemen. Dit is - ik weet het - kort door de bocht. Voor een inzicht in de meer gecompliceerde werkelijkheid verwijs ik graag naar Jan Brokken's fenomenale boek Baltische Zielen.

Moeten de Baltische landen vrezen voor een Oekraïne-scenario? Ik denk het niet. Estland, Letland en Litouwen zijn lid van de NAVO en de EU, en dat is een stevige garantie. Russisch militair ingrijpen in het Balticum is zeer onwaarschijnlijk, ofschoon het de zwakste flank van de NAVO is.

Niet een van de Baltische staten beschikt over een behoorlijke luchtmacht. Andere NAVO-landen stationeren om toerbeurt een eskader van een paar F-16's in Litouwen op de enige basis in de regio waar die kunnen opstijgen en landen. Dat Poetin af en toe een begerige blik werpt in de richting van de Oostzee lijdt geen twijfel. Tallinn, Riga, Klaipeda, ooit deel uitmakend van de Sovjet-Unie, zijn havens die, anders dan St Petersburg, ook 's winters voor grote schepen bereikbaar zijn zonder ijsbreker. Bovendien bieden zij per spoor en over de weg goede verbindingen naar het Russische achterland.

Niet achterlijk
Militair ingrijpen zal Poetin niet snel doen. Hij is bedreigend en onberekenbaar, maar niet achterlijk. Een militair conflict met de Baltische landen is een militair conflict met de NAVO, automatisch. Ik mag hopen dat dit het Kremlin duidelijk is gemaakt in de afgelopen maanden van intensief diplomatiek verkeer.

Kunnen de Balten dus rustig gaan slapen? Ik ben bang van niet. De aspiraties van Poetin zijn duidelijk. Hij heeft de teloorgang van de Sovjet-Unie de grootste tragedie van de 20ste eeuw genoemd, en tracht waar mogelijk de oude Sovjet-invloedssfeer te herstellen. Zie Georgië, Armenië, Azerbeidzjan, Transnistrië, Oost-Oekraïne. Wit-Rusland en Kazachstan met hun totalitaire alleenheersers heeft hij al binnen.

Estland, Letland en Litouwen zullen te maken blijven krijgen met Russische pesterijen en provocaties: politieke stemmingmakerij onder de Russisch sprekende bevolking, steun voor de vaak lokale partijen die de belangen van de Russische minderheid behartigen, militaire oefeningen en schijnaanvallen in het grensgebied, schendingen van het lucht- en zeeruim: onrust stoken.

Estland, Letland en Litouwen. Klei-ne, moedige, zelfbewuste, maar ook kwetsbare Europese bondgenoten met een machtige, onbehouwen en onberekenbare buur, met een nauw aan die buur verbonden traumatisch verleden. Terecht zijn zij nerveus, daar hebben zij gezien het verleden alle reden toe. En terecht verdienen zij onze ondubbelzinnige steun, militair, economisch en politiek.

Maar Estland en Letland zouden zichzelf een grote dienst bewijzen door meer te doen aan de integratie in hun samenleving van die aanzienlijke Russische minderheid. Om het Estse of Letse staatsburgerschap te verwerven moeten ingewikkelde bureaucratische obstakels en inburgeringsprocedures worden overwonnen. Die Russen zijn er nu eenmaal, ze gaan voorlopig niet terug. Waarom zouden ze ook, met het paspoort op zak van een EU-lidstaat, wonend in een land met een levensstandaard waar de gemiddelde inwoner van Rusland voorlopig alleen maar van kan dromen. Behandel ze met respect, en Poetin heeft een reden minder voor zijn op destabilisatie gerichte provocaties en treiterijen.

Hans Glaubitz is historicus en voormalig ambassadeur.

Secretaris-generaal van de Navo Anders Rasmussen. Beeld ap
Secretaris-generaal van de Navo Anders Rasmussen.Beeld ap
Meer over