ColumnMarcia Luyten

Dat de staat ver achterloopt bij de markt, zien we aan die boulevard van gebroken ict-dromen

null Beeld

Minister Bijleveld van Defensie zat vrijdagmorgen achter haar ‘keukentafel’ voor een vergadering van de EU-ministers van Defensie. Twee jaar geleden waarschuwde de minister dat Nederland ‘af moet van de naïviteit’. Bij WNL op Zondag zei ze toen dat Nederland ‘in oorlog’ is met de Russen, een ‘cyberoorlog’. Bijleveld vertelde toen dat de Nederlandse defensie een eigen Cybercommando heeft. ‘Ik heb bij de Navo aan­geboden dat we onze cybersoldaten kunnen inzetten.’ Het klonk heel bijdetijds allemaal.

Aan het begin van de vergadering vrijdag plaatste de minister een tweet met een schermafbeelding van de online-EU-bijeenkomst: de Hoge Vertegenwoordiger voor ­Veiligheidsbeleid Josep Borrell, een lachende Bijleveld, het hele regiment Europese defensiecollega’s en boven in de adresbalk de inlog van de vergadering met vijf van de zes cijfers van de code.

Ook techjournalist Daniël Verlaan zat achter zijn scherm. Hij onderzoekt onlinecriminaliteit, onlangs verscheen zijn boek Ik weet je wachtwoord. De RTL-journalist zag ­Bijlevelds tweet. Grinnikte om de ­inloggegevens in de adresbalk – en ging ervan uit dat de EU-vergadering met meerdere sluizen was beveiligd. Een wachtwoord raden hoefde niet, een cijfer uitproberen volstond. Daar verscheen zijn even verbijsterde als vrolijke hoofd naast dat van de defensieministers. Een lach van ongeloof bulderde door de onlinevergadering. Josep Borrell stamelde: ‘U weet dat u een strafbaar feit pleegt?’ Het gezicht van Ank Bijleveld was niet te zien.

Bijleveld bewees Nederland en de EU een belangrijke dienst. Ze offerde zich op om het digitaal onbenul te demonstreren. Dat van zichzelf, met die foto op sociale media. Dat van het ministerie van Cybercommando’s, dat de minister online haar gang laat gaan. Dat van de Europese Unie, met zo’n gebrek aan beveiliging.

Het echte drama is dat de overheid faalt in het automatiseren van haar kerntaken. De zoektermen ‘ict’ en ‘fiasco’ geven een adembenemende reeks mislukte overheidsprojecten.

Dat in 2014 een Kamercommissie een vernietigend rapport schreef over falende, geldverslindende automatisering, veranderde weinig. Vier jaar geleden staakte nota bene het ministerie van Defensie het duurste ict-project tot dan toe. (Bijna 1 miljard euro weg.) Maar de ict-ellende is alom. Bij de Voedsel-en Warenautoriteit, bij de invoering van de Om­gevingswet, bij het automatiseren van de Basisregistratie, bij de misdaadregistratie bij het Openbaar ­Ministerie, en de informatiesystemen van de GGD blijken ongeschikt voor een pandemie. In de Defensie­visie 2035 die Bijleveld vorige maand presenteerde, zei de minister 13 à 17 miljard euro nodig te hebben om van het leger een ‘slimme, hoogtechnologische’ organisatie te maken. De belastingbetaler mag hopen dat een deel daarvan wordt besteed aan ver boven de balkenendenorm betaalde top-ict’ers.

Want een jonge ict’er die afstudeert aan de Amerikaanse MIT of een andere topuniversiteit, wordt bij de uitgang opgewacht door grote techbedrijven. De Googles en Amazons van deze wereld staan klaar met een contract voor een paar miljoen dollar per jaar. Die romen de bovenkant af. Ik stel me voor dat de subtop vertrekt naar de bedrijven die grote ict-projecten doen voor de overheid. Ook die betalen fors.

Tenzij de overheid vooral idealisten in dienst heeft die genoegen nemen met een fractie van het salaris dat ze in het bedrijfsleven verdienen, moet de staat het doen met niet de allerbeste ict’ers.

Dat de staat ver achterloopt bij de markt, zien we aan die boulevard van gebroken ict-dromen. Wanneer de overheid als inkoper minder slim is dan de bouwer van zijn informatiesysteem, wanneer topambtenaren ict niet snappen, is de kans klein dat ze precies het juiste bestelt. En ze krijgt gemakkelijk knollen voor citroenen verkocht. Miljarden spoelen weg. In deze Vierde Industriële Revolutie missen we de kansen. En we missen de gevaren.

Ik dacht aan het interview afgelopen zaterdag in deze krant met desinformatie-expert Nina Schick. Zij waarschuwt dat we nog heel even hebben om synthetische media als deep­fakes te reguleren. Daarna is het voorgoed onmogelijk uit te maken of wat iemand op beeld zegt of doet ook daadwerkelijk zo is gezegd of gebeurd. Nog heel even. Ik vond het geen geruststelling.

Marcia Luyten is journalist en schrijver.

Meer over