OpinieRechtsspraak in Polen

‘Dankzij hervormingen krijgt Polen rechtvaardigheid terug’

De via democratische verkiezingen gekozen parlementaire meerderheid in Polen heeft hervormingen van de Poolse rechtsstaat in gang gezet, die al te lang achterwege waren gebleven, betoogt Andrzej Pawluszek, secretaris van de Poolse premier Mateusz Morawiecki.

Leden van de regerende PiS vieren hun lokale verkiezingsoverwinning in Krakau, 21 oktober.  Beeld EPA
Leden van de regerende PiS vieren hun lokale verkiezingsoverwinning in Krakau, 21 oktober.Beeld EPA

In de media wordt moord en brand geschreeuwd over een aanslag op de Poolse democratie, die het gevolg zou zijn van wijzigingen in het rechtssysteem door de regeringspartij Prawo i Sprawiedliwosc (PiS, Recht en Rechtvaardigheid, red.). Daarbij worden harde bewoordingen als ‘herfst van de rechtsstaat’, ‘bedreiging van de trias politica’ en ‘poetinisering van het maatschappelijk leven’ niet geschuwd. Daarom ben ik blij dat de redactie mij in staat heeft gesteld een andere visie te geven op de veranderingen die de regering in Warschau heeft ingevoerd.

Hoe ging het er in de Poolse rechtbanken aan toe vóór de hervormingen? Gerechtelijke procedures in economische zaken die tot wel acht jaar duurden, met als gevolg veel faillissementen, aan lager wal geraakte bedrijfseigenaren en uiteengevallen families. Een tien jaar lange zaak over een bekende journalist die aangeklaagd was voor pedofilie, zodat zijn carrière gaandeweg geheel te gronde ging. Is dat normaal in een democratische rechtsstaat?

Heel Polen zag hoe het anticorruptiebureau in 2007 parlementariër Beata Sawicka van het Burgerplatform op heterdaad betrapte toen zij 100 duizend zloty’s aan steekpenningen aannam. Ook vertelde zij dat zij dankzij de privatisering van de gezondheidszorg ‘flink kon gaan cashen’. In 2014 sprak het hooggerechtshof Sawicka vrij, ondanks duidelijke bewijzen. Erger: de leiders van het anticorruptiebureau dat haar corrupte handelingen aan het licht had gebracht, werden veroordeeld tot gevangenisstraffen.

Communistische rechtbanken

De rechtsprekende macht is de enige publieke beroepsgroep die niet is schoongeveegd na 1989. Jarenlang werd personen toegang tot het beroep ontzegd als ze geen goede contacten hadden in het juridische wereldje. De schrijnende situatie van de Poolse justitie komt doordat vorige regeringen hebben nagelaten haar na de val van het communisme te hervormen. De Polen hebben tegenwoordig invloed op de wetgevende en uitvoerende macht. Via vrije verkiezingen kiezen ze hun president en parlement. De rechterlijke macht bleef echter buiten democratische controle. Naïef genoeg ging men ervan uit dat de rechtspraak zichzelf wel zou hervormen. Alsof Duitsland na de oorlog zou hebben afgezien van het vervolgen van nazi’s en heropvoeden van de bevolking door te zeggen dat die zelf wel hun conclusies uit het verleden zouden trekken.

De communistische rechtbanken hadden geen veel beter geweten dan de nazi’s. Meer dan drieduizend Poolse patriotten en leden van ondergrondse onafhankelijkheidsbewegingen werden ter dood veroordeeld. Onder hen was Witold Pilecki, officier van het ondergrondse verzetsleger Armia Krajowa, die zich vrijwillig liet opsluiten in Auschwitz om verslag te kunnen doen van de Holocaust en de wereld te laten zien wat voor misdaden de Duitsers pleegden tegen de Joden. Keiharde gerechtelijke vonnissen tegen de democratische oppositie en het verhullen van moorden op oppositieleden waren in Polen tot 1989 aan de orde van de dag. Ondanks dit alles is in het nieuwe Polen vanaf de jaren negentig van al die communistische rechters die het misdadige systeem dienden, er slechts één voor zijn handelingen veroordeeld. Ter vergelijking: in Duitsland was in 1995, vijf jaar na Die Wende, nog maar 18 procent van de rechters uit de communistische DDR actief. Zoals de Poolse premier Mateusz Morawiecki onderstreepte in zijn toespraak in juli in het Europees Parlement, zijn sommige rechters uit de communistische tijd nu nog altijd actief binnen het hooggerechtshof.

Meer transparantie en controle

Ook sommige leden van de huidige oppositie zien de noodzaak van hervormingen in. Zoals Jan Rokita van het Burgerplatform, kandidaat-premier in 2005, die in een interview voor de Poolse zender TVN24 benadrukte dat de politieke elite bang was het rechtssysteem te hervormen en PiS-leider Jarosław Kaczynski prees voor het aanpakken van deze taak. De meeste Poolse burgers, die een negatieve opvatting hebben over het functioneren van het rechtswezen, delen die mening. Slechts 4 procent van de Polen denkt dat rechters niet onder invloed staan van externe druk. Meer dan tweederde van de bevolking is voor justitiële hervormingen.

Daarom is PiS na de klinkende verkiezingsoverwinning van 2015 begonnen de rechtsstaat te repareren. De rechtspraak moet onafhankelijk zijn van politieke druk en zakelijke belangen van justitie. De hervormingen zijn in het belang van de Polen, ongeacht de politieke weg die zij in de toekomst inslaan. Ondanks protesten uit gerechtelijke kringen schept PiS nu transparantie in de vermogensaangiften van rechters, die nu scherp gecontroleerd worden om corruptie tegen te gaan. Ook is er strengere controle op inkomsten uit ander werk.

Onbegrip bij West-Europese elite

Een fundamentele verandering die misbruik tegen moet gaan, is het invoeren van een computersysteem dat willekeurig rechters aanwijst om uitspraak te doen in een bepaalde zaak. Dit geeft meer garantie op onpartijdigheid en onafhankelijkheid. Een belangrijk onderdeel van de hervormingen is het binnen het hooggerechtshof instellen van een Disciplinaire Kamer, die veel autonomie geniet en disciplinaire zaken van rechters behandelt. De onafhankelijkheid en transparantie van die disciplinaire procedures moet de autoriteit van justitie en rechters versterken.

Een andere hervorming is het reduceren van het aantal administratieve functies dat bijna de helft van de tienduizend rechters bekleedt. Zij houden zich bezig met papieren rompslomp in plaats van recht te spreken. Ook voeren wij de regel in dat een rechtsprekende formatie niet meer gewijzigd kan worden zodra de gerechtelijke procedure van start is gegaan. Het vaak wisselen van rechters tijdens een proces was voorheen een belangrijke oorzaak van de lange duur van veel rechtszaken.

Vormen dergelijke hervormingen enig gevaar voor de democratie? Voor de West-Europese elite is onze realiteit moeilijk te begrijpen omdat zij toevallig aan de goede kant van het IJzeren Gordijn zat en geen vijftig jaar communisme heeft hoeven meemaken. Ons leven zag er totaal anders uit. De via democratische verkiezingen gekozen parlementaire meerderheid heeft de reparatie van de Poolse rechtsstaat in gang gezet om de Polen het gevoel van rechtvaardigheid terug te geven.

Andrzej Pawluszek is secretaris van de Poolse premier Mateusz Morawiecki.

‘Rechterlijke macht in Polen is onafhankelijkheid juist kwijt’

Waarom moet de hervorming van de rechtspraak gepaard gaan met schending van de rechtsstaat?, vraagt de Nederlands-Poolse journalist Malgorzata Bos-Karczewska zich af in een reactie op het betoog van Andrzej Pawluszek.

Meer over