ColumnHeleen Mees

Biden had met Rusland moeten praten over een reset van de relaties tussen beide landen

null Beeld
Heleen Mees

Met duizenden Russische troepen in Kazachstan en honderdduizend Russische troepen gelegerd aan de grens met Oekraïne, laat de Russische president Poetin zien dat het hem menens is met een nieuwe veiligheidsorde in Europa. Terwijl Poetin, die in 2005 het uiteenvallen van de Sovjet-Unie nog ‘de grootste geopolitieke catastrofe van de eeuw’ noemde, met het mes op tafel onderhandelt, heeft president Biden al bij voorbaat laten weten dat de VS geen oorlog om Oekraïne zullen voeren.

De VS dreigen in plaats daarvan met zware economische sancties, maar het is onduidelijk in hoeverre de EU daarin mee wil gaan. De EU-landen vrezen niet alleen dat de sancties hun eigen economie zullen schaden, maar ook dat Poetin wraak zal nemen door de gaskraan dicht te draaien. De vraag is waarom Biden instemde met onderhandelingen op zo korte termijn, terwijl Poetins belangrijkste eis, de toezegging dat Oekraïne nooit lid zal worden van de Navo, voor het Westen onbespreekbaar is.

Chantage

In plaats van toe te geven aan Poetins chantage, had Biden met een eigen strategische agenda moeten komen. Na de val van de Berlijnse Muur en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, werden de centraal geplande economieën van de voormalige Oostbloklanden door middel van shocktherapie omgevormd tot markteconomieën. Van de ene op de andere dag werden alle prijs- en valutacontroles opgeheven, staatssubsidies afgeschaft en staatseigendommen geprivatiseerd. De shocktherapie resulteerde in een diepe economische crisis in de postcommunistische staten.

Privatisering

Onder druk van het Internationaal Monetair Fonds, de Wereldbank en de VS werden staatseigendommen in zogenoemde fire sales ver beneden de marktwaarde verkocht. Dat paste in de tijdgeest waarin het neoliberalisme hoogtij vierde en ook in het Westen op grote schaal staatsbedrijven werden geprivatiseerd. Maar doordat in Rusland instituties ontbraken, ontstond er een machtige klasse van Russische oligarchen die miljarden dollars op Zwitserse bankrekeningen verstopten in plaats van die te investeren in de Russische economie.

Bovendien heeft het Westen de voormalige Sovjetrepublieken steeds als verliezers behandeld. De winnaars van de Koude Oorlog zagen geen reden voor een Marshallplan of voor substantiële buitenlandse investeringen. Terwijl het communistische China in de jaren negentig voorrang kreeg om lid te worden van de Wereld Handelsorganisatie (WTO) en in 2001 daadwerkelijk toetrad tot de WTO, mochten Oekraïne, Rusland en Kazachstan pas in 2008, 2012 en 2015 toetreden.

Smeekbedes

Ook werden de smeekbedes van Rusland om de Navo niet verder uit te breiden steevast door het Westen genegeerd, ondanks het feit dat de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken James Baker in 1990 tegenover de Russische president Gorbatsjov wel degelijk de indruk had gewekt dat de uitbreiding van de Navo beperkt zou blijven tot het herenigde Duitsland. Daar staat tegenover dat Oekraïne in 1994 in het Memorandum van Boedapest zijn kernwapens opgaf in ruil voor de toezegging van onder meer Rusland dat het Oekraïne niet zou aanvallen – een toezegging die waardeloos is gebleken.

In plaats van mee te gaan in Poetins frame van veiligheidsgaranties, had Biden met Rusland moeten praten over een reset van de relaties tussen beide landen. Wat zou er gebeuren als het Westen aan Rusland en de andere voormalige Sovjetrepublieken verdergaande economische integratie zou aanbieden? Poetin kan het Westen er dan niet langer van beschuldigen dat het landen die Rusland tot zijn veiligheidsbuffer rekent probeert los te weken, zoals gebeurde toen de EU in 2014 het Associatieverdrag met Oekraïne sloot.

Economische integratie

Het Westen zou aan de verdergaande economische integratie voorwaarden kunnen verbinden ten aanzien van persvrijheid, vrije verkiezingen en een niet-militaire oplossing voor het conflict tussen Rusland en Oekraïne. Als Rusland in zou stemmen met onderhandelingen over economische integratie, zou de Navo als teken van goede wil een moratorium op uitbreiding van het bondgenootschap oostwaarts kunnen afkondigen, bijvoorbeeld voor een periode van vijf jaar.

Voor Poetin, die de belangrijkste oppositieleider, Aleksej Navalny, liet opsluiten in een werkkamp nadat een poging om hem te vergiftigen was mislukt, zouden die voorwaarden ongetwijfeld onacceptabel zijn. Maar het Russische volk zou op die manier wel een ander beeld van het Westen krijgen. Bovendien heeft Poetin niet het eeuwige leven en zou het Westen zo het signaal afgeven aan toekomstige Russische leiders dat het Westen af wil van de confrontatie en met Rusland wil samenwerken.

Heleen Mees is econoom.

Meer over