ColumnKustaw Bessems

Andere bestuurscultuur oké, maar het moet wel gezellig blijven

null Beeld

En daar zijn de dempende krachten. In het debat over de poging van VVD-leider Rutte om CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt onschadelijk te maken, was wat terrein gewonnen vóór openheid, vóór verantwoording, vóór een sterke volksvertegenwoordiging. Nu duwt de gevestigde macht terug.

De taaiste tegenacties zijn het absorberen, het smoren. Rutte ontbood cameraploegen om met een vrijetijdsmutsje op ineens te beweren dat hij en de VVD ‘radicale ideeën’ hebben over een nieuwe bestuurscultuur, over macht en tegenmacht. Opnieuw een compleet verzinsel.

Toch stroomt de steun voor Rutte toe. Opvallend is de angst voor iets ergers die daarbij doorklinkt. Een verdediging door schrijver Arnon Grunberg in deze krant kwam erop neer dat Rutte de enige is die tussen ons en ‘de catastrofe’ in staat, namelijk extreem-rechts aan de macht. Als dat waar is, kunnen we Rutte beter voor het leven benoemen. Maar nergens maakt Grunberg aannemelijk dat een andere politicus Ruttes rol niet kan overnemen. Of dat Rutte uiterst rechts kleiner maakt in plaats van groter.

Paul Scheffer wees er in NRC op dat Kamerleden die zware kritiek op Rutte uitoefenen zelf geen lieverdjes zijn. Alsof iemand een moord heeft gepleegd en je roept dat de aangever weleens een pak koekjes heeft gejat. Zo’n saus van relativering ontneemt het zicht op ernst en veelvuldigheid van misstappen. Én op de positie van waaruit die worden gezet. Lees een Spider-Man-strip en je leert al: hoe meer macht, des te groter de verantwoordelijkheid.

Je hoort vaak dat het te veel over poppetjes gaat en te weinig over inhoud. Ik zie juist ongemak om individuele verantwoordelijkheden aan te wijzen en daar gevolgen aan te verbinden. Een nieuwe bestuurscultuur oké, maar het moet wel gezellig blijven.

Dat is ook de lijn van een met kinderlijk enthousiasme begroete oudgediende, informateur Herman Tjeenk Willink. Ja, hij waarschuwt al decennia voor de uitholling van onze democratie. Maar in veertig jaar als topbestuurder heeft hij hier weinig tegen kunnen doen. Omdat dat heel moeilijk is uiteraard, maar hij heeft ook wel een erg sterke hang naar stabiliteit.

Zijn eerste daad ging nu al meteen tegen de wens van de Kamer in, de opdrachtgever van wie de positie verstevigd zou moeten worden. De Kamer wilde in deze ene informatieronde, die draait om herstel van vertrouwen, dat alle gespreksverslagen openbaar zouden worden. Tjeenk Willink zei doodleuk dat hij dan wel off the record zou gaan praten.

Hij begon ook direct Rutte te rehabiliteren, terwijl het door hem te onderzoeken vertrouwen nu juist door Rutte is aangetast. Nadat dit journalisten was opgevallen, moest Tjeenk Willink daarop terugkomen.

In Nieuw Babylon in aanbouw heeft historicus James Kennedy beschreven dat radicale veranderingen in Nederland in de jaren zestig veelal werden doorgevoerd door regenten die meeveerden met de protestbeweging. Regenten houden nu eenmaal van regeren, het maakt ze niet zoveel uit welke kant op. Misschien gaat het weer zo. Misschien zal uitgerekend regent Rutte het land uit opportunisme leiden naar die openheid, verantwoording en sterkere volksvertegenwoordiging.

Maar ik heb minstens twee zorgen. Een is Ruttes vaste tactiek om termen over te nemen, zonder hun betekenis of praktische toepassing, puur om ze onschadelijk te maken.

De andere is de kramp over de PVV en Forum. Die kan ertoe leiden dat er wordt afgeweerd in plaats van meebewogen. Scheffer is geschokt dat de Kamer achter een motie van wantrouwen van Geert Wilders aanliep. De echte vraag is: hoezo moest die van Wilders komen?

Kans op een andere cultuur is er alleen als flink wordt ingebeukt op de gevestigde orde. En juist dat moet niet aan uiterst rechts worden overgelaten.

Mailen? k.bessems@volkskrant.nl

Meer over