ColumnMarcia Luyten

Als de staat geen herverdeling afdwingt, is de revolutie niet ver weg meer

null Beeld

Het leek een vrolijke foto in de krant van gister: de toeslagenmoeders op de trappen van Paleis Noordeinde. Zelfs de lakeien lachten om de vijf uitgelaten vrouwen, allemaal in het zwart, goed in de make-up, geen van hen blond geboren; ze hadden de Spice Girls van de Arabische wereld kunnen zijn. Pas nadat ze zich op tv hadden gericht tot de koning en hadden gevraagd om een onderhoud, kregen ze een uitnodiging. Hun eerdere brieven aan de vorst, hun in de media breed uitgemeten ellende, hadden dat niet bewerkstelligd. Het doet vermoeden dat op het paleis de bom niet wordt gezien.

En dat terwijl corona nu net maatschappelijke verhoudingen in een schril licht heeft gezet. Zo bleek de kans aan covid-19 te overlijden omgekeerd evenredig met het inkomen. Corona vergrootte de obscene ongelijkheid: het sterfterisico van de armste 20 procent Nederlanders is drie keer zo groot als dat van de 20 procent hoogste inkomens.

Zo gaf de storm ook beter zicht op de ongelijkheid op de arbeidsmarkt. Mensen in dienst van een bedrijf kregen tijdens corona hun volledige salaris overgemaakt; VNO onderhandelde met succes en de overheid betaalde 90 procent van de loonkosten tot drie keer modaal. Flexwerkers die niet in dienst waren van een uitzendbureau waren weer het afvalputje van de arbeidsmarkt en kregen nagenoeg niks. Kleine zelfstandigen zakten naar bijstandsniveau.

Al die werkenden waren op dezelfde manier gedupeerd door een pandemie die met ondernemen niets te maken had. Maar zzp-ers die modaal of meer verdienen, verloren het leeuwendeel van hun inkomen. Vooruit, er was staatssteun. Ongeacht het gemiddelde inkomen, ongeacht de daarop afgestemde woonlasten en andere kosten, ontving iedere zelfstandige maximaal 1.500 euro.

De loonslaaf van weleer is de prins van de arbeidsmarkt. Minister Koolmees legde uit: ‘Zzp’ers betalen geen WW-premies en hebben geen sociale zekerheidsregelingen.’ Klopt, maar met werkloosheid of arbeidsongeschiktheid had de pandemie niks van doen. Mensen onder arbeidscontract ontvingen tijdens corona evenmin WW of WAO.

De ruim een miljoen zelfstandigen betalen evengoed belasting. Met dik 10 procent van de werkenden zijn ze het ventiel van de arbeidsmarkt. Als flexibele schil zijn ze onmisbaar voor de veerkracht van de Nederlandse economie. Tegen sociaaleconomische dumpprijzen.

Onderzoek van het SCP liet deze week zien dat ongelijkheid tussen sociale groepen structureel is. In de jaren voor corona zijn de levenskansen van de minstbedeelden nauwelijks verbeterd, ondanks jaren van economische voorspoed en talloze politieke voornemens om die verschillen te verkleinen.

Zo daagt een grimmige kloof tussen de politiek goed aangesloten bovenklasse en de rest. Het kapitaal van de eerste groep vermeerdert zich in vastgoed en aandelen. De werkende middenklasse en hun kinderen worden krabbelaars, want dubbeltjes kunnen geen kwartjes meer worden. Zakenman Warren Buffet, met 73 miljard dollar een van de rijksten op aarde, weet dat goed te verwoorden. ‘There’s class warfare, all right, but it’s my class, the rich class, that’s making war, and we’re winning.’

Precies dat ervaart de meerderheid. Zorg, onderwijs, voorzieningen, rechtshulp: het wordt alsmaar minder. Hun kinderen moeten lenen om te studeren en kunnen daarna geen huis vinden. Allemaal kennen ze studiegenoten wier ouders een appartement afrekenen. Als criminelen worden burgers door de overheid gewantrouwd. Sommigen, zoals de vrouwen op de paleistrap, door de staat kapotgemaakt.

Zo zien we langzaam de geschiedenis waar we middenin staan. Want er zijn historische wetmatigheden: bij ongebreideld kapitalisme concentreert kapitaal zich bij steeds rijker wordende rijken. Ongelijkheid neemt toe. En ongelijke samenlevingen zijn inherent labiel. De democratie is tegen te grote ongelijkheid niet bestand.

‘Het systeem’ werkt dan niet voor de meerderheid. Dus: to hell with them, met de Pandora-elite in Tesla’s en de mond vol groene blabla. Toen in 1789 de Franse en in 1917 de Russische burgers zich tegen het systeem en hun vorst keerden, waren er geen verkiezingen. Nu is er universeel stemrecht, maar het sentiment onder de verliezende klasse is niet anders: de fik erin. Zij zonder fortuin kozen Donald Trump. Volgend jaar is Marine Le Pen kandidaat voor het Franse presidentschap.

In een gezonde samenleving dwingt de staat herverdeling af om de bom, de revolutie, voor te zijn. De 95-jarige Goos Blok, een wijze oud-Indië-veteraan met spijt, vat het na een eeuw leven mooi samen: ‘Alleen gerechtigheid brengt vrede.’

Marcia Luyten is journalist en schrijver.

Meer over