Column

Alle literaire culturen kennen een orale traditie en spoken word hoort in dat rijtje thuis

null Beeld Sanne de Wilde
Beeld Sanne de Wilde

Wat is spoken word? Sinds mijn voordracht op de Amsterdamse Dam heb ik bijna dagelijks een antwoord moeten geven op deze vraag. Normaal gesproken praat ik graag over spoken word, maar ik merkte dat deze vraag me steeds harder begon te steken. Niet omdat ik beledigd ben dat mensen nog niet bekend zijn met het literaire genre, maar omdat ik na honderd keer dezelfde vraag nog niet op een eenduidig antwoord kon komen. Bij dezen wil ik toch nog een poging wagen.

Spoken word, letterlijk vertaald het gesproken woord, is een literair genre waarbij de tekst is gemaakt is om voor te dragen. Hierbij zijn allerlei elementen in het spel: ritme, mimiek, intonatie en eventuele handgebaren. Steeds opnieuw wordt spoken word geïntroduceerd als een ‘nieuw’ genre. Dat gebeurde bijvoorbeeld bij Amanda Gorman en zo gebeurde dat opnieuw naar aanleiding van mijn voordracht op de Dam.

In de ogen van het publiek is het inderdaad nog een nieuw genre. Met dit soort mediamomenten bereikt de ­spokenwordscene namelijk steeds een nieuwe groep mensen die nog nooit met spoken word in aanraking zijn geweest. Maar feitelijk ligt het anders. Want in de Nederlandse spokenwordscene is een aantal mensen al jaren aan het strijden om spoken word op de kaart te zetten, zoals Elten Kiene en Babs Gons.

Geschiedenis

De geschiedenis van spoken word gaat ver terug. Mensen delen gedurende de hele geschiedenis al verhalen met elkaar. Daarom kennen alle literaire culturen een orale traditie. Je zou bijvoorbeeld minstrelen kunnen aanwijzen als vroege spokenwordartiesten.

De tak van spoken word waardoor ikzelf voornamelijk ben geïnspireerd, komt voort uit de rapscene. Deze tak ontstond met de opkomst van een nieuwe reeks rappers die er klaar mee was dat alle teksten alleen maar gingen over geld, geweld en vrouwen. Ze wilden weer terug naar waar het echt om draait. Ze gingen dus trager rijmen, zonder beats, zodat de focus weer volledig kwam te liggen op de inhoud van de tekst. Dit zijn we spoken word gaan noemen.

De enige overeenkomst die ik zelf tot nu toe zonder uitzondering in spoken word heb kunnen vinden, is dat het altijd gemaakt is om voor te dragen. Zoals sommige honden op schoot willen zitten en andere honden vooral buiten willen rennen.

Spoken word zou je niet lang op schoot kunnen houden. Je zou denken dat je het dan überhaupt niet kan vastleggen op papier, maar dat kan gelukkig wel. Het is een uitdaging, want sommige woordspelingen klinken nu eenmaal beter als ze worden uitgesproken dan wanneer ze op papier gevangen blijven. Daarnaast kunnen diepere lagen die voortkomen uit de theatrale aspecten verloren gaan.

Bundelen

Spoken word vertalen naar een bundel, is dus eigenlijk een vak apart. Een voorbeeld waarin dit zeer geslaagd is, is de bundel Hardop. In deze bundel komen veertien ­legends uit de Nederlandse spokenwordscene samen om het genre nog eens groots op de kaart te zetten.

Want zelfs binnen de literaire wereld wordt spoken word onderschat. Vaak moet ik nog horen dat mensen spoken word een ‘trucje’ noemen en dat ze het ‘geforceerde’ ritme niet kunnen uitstaan. Alsof poëzie zo natuurlijk van de tong rolt.

Nu is spoken word een soort poëzie, maar ook een soort theater, en ook een soort rap. Spoken word kan alle kanten opgaan. Dit is een van de krachten van het genre: de vrijheid om je eigen stem te kunnen laten horen, hoe die ook klinkt. Dit is tegelijkertijd wat het duiden van spoken word zo lastig maakt. Je kan die rijkdom niet vangen in dertig woorden in een programmaboekje.

Waarheid

Een dappere student maakt zijn afstudeerdocumentaire over spoken word. Zijn onderzoeksvraag is: wat is spoken word? Hij vroeg mij en wat collega’s om een duiding. We zaten in een park in Rotterdam. Hoewel het een mooi interview was, kwamen we geen stap dichterbij een definitie van het genre. Ons gesprek werd onderbroken door een jonge rapper die langsliep en even een moment aandacht wilde pakken.

De interviewer stelde hem voor de grap dezelfde vraag ‘Wat is spoken word?’ Zijn antwoord luidde: ‘Spoken word is wanneer iemand praat en je weet dat die de waarheid spreekt.’

Amara van der Elst is spokenwordartiest en vervangt deze week Danka Stuijver.

Meer over