Volgens Hermitage-directeur en Weekendgids Michail Piotrovski is kunst een luxe waarvoor we dankbaar moeten zijn

null Beeld Petr Titarenko
Beeld Petr Titarenko

Al dertig jaar, en eigenlijk nog langer, dwaalt museumdirecteur Michail Piotrovski door zijn geliefde Hermitage in Sint-Petersburg. Hij heeft cultuurtips voor ons, en dan niet gewoon Da Vinci en Mozart, maar wél Melzi en Schnittke.

Eigenlijk is het verboden de directeur van de Hermitage in Sint-Petersburg, te vragen welk kunstwerk uit zijn museum zijn favoriet is. Er staat geen straf op, maar je krijgt gewoon geen antwoord. Niet omdat hij geen favoriet heeft, maar omdat zijn dierbaarste kunstwerk de ene week anders kan zijn dan de andere. ‘Als ik vertel welk kunstwerk mijn favoriet is, denken mensen dat het voor altijd is’, zegt Piotrovski tijdens een gesprek via Zoom. De 76-jarige oriëntalist en zoon van een Armeense moeder en Russische vader zit in zijn werkkamer, omringd door enorme stapels boeken en paperassen. Vanuit een fotolijstje boven op een kast kijkt Michail Gorbatsjov toe (het is alleen niet Gorbatsjov, zo blijkt, maar Piotrovski’s vader Boris, die hem voorging als directeur van de Hermitage.)

Ooit werd Piotrovski gevraagd of hij een blond of donker biertje wilde. Donker, antwoordde hij. Sindsdien krijgt Piotrovski overal waar hij komt een donker biertje voorgeschoteld. Terwijl blond bier ook wel eens erg lekker kan zijn. Dus vandaar de weigering zijn lievelingsobject aan te wijzen, want dan zit hij daar weer mee. Het is überhaupt een ondoenlijke vraag. Piotrovski vragen zijn favoriete kunstwerk uit de Hermitage aan te wijzen, is een vader vragen wat zijn lievelingskind is.

Hij kent ze ook als ware het zijn eigen kinderen, de kunstwerken uit de Hermitage. Toen zijn vader er directeur was, dwaalde Piotrovksy er al rond. Hij kwam er als scholier en later tijdens zijn studie oriëntalistiek. Er volgde een periode waarin hij in het buitenland woonde. Piotrovksy werkte als tolk in Jemen en begeleidde daar archeologische opgravingen, wat hij later ook deed in de Kaukasus en Centraal-Azië. Na het overlijden van zijn vader in 1990 werd hij onderdirecteur van de Hermitage, om kort daarna te promoveren tot directeur. Die functie bekleedt hij nu bijna dertig jaar. Maar Piotrovski’s band met kunst of geschiedenis is niet uit te drukken in jaren of getallen. Hij schreef talloze publicaties, presenteerde televisieprogramma’s over de Hermitage, heeft eredoctoraten op meerdere universiteiten, zetelt in ontelbaar veel commissies en behoort tot ongeveer elke orde die ertoe doet, waaronder die van Oranje-Nassau.

‘Kunst is machtig’, zegt Piotrovski, ‘het verandert mensen. Soms denken we dat kunst voor ons is gemaakt, maar het dient een hoger doel. Tegelijkertijd hebben we tijdens de pandemie een andere kant van kunst leren kennen: als medicijn, dat mensen hielp de hysterie van de pandemie het hoofd te bieden. En kunst verbindt. Wij mensen drijven steeds meer van elkaar weg, maar kunst slaat bruggen tussen ons.’

Bruggen slaan, culturen met elkaar verbinden, dat is wat Piotrovski ook wil met zijn Hermitage. Sinds eind september draait een documentairefilm, Hermitage – The Power of Art, in de Nederlandse bioscopen, waarin het Russische museum met al haar pracht en praal centraal staat. Kunst moet toegankelijk zijn voor iedereen, vindt Piotrovski. Maar dat betekent niet dat iedereen er maar mee mag omgaan zoals hij of zij wil. ‘Kunst is een luxe, een luxe die iedereen toebehoort. Maar mensen moeten wel begrijpen dat het een luxe is, dat ze te maken hebben met iets heel kostbaars. En daar moeten ze dankbaar voor zijn.’ Hij gelooft daarom ook niet dat musea gratis maken altijd een goede keuze is. ‘Voor veel mensen verliest iets zijn waarde als het gratis is. Je moet kunst dus niet alleen toegankelijk maken voor mensen, je moet de mensen ook onderwijzen.’

Na het interview zegt Piotrovski dat er een direct verband is tussen zijn persoonlijke voorkeuren en hoe hij denkt over zijn werk als museumdirecteur. ‘Ik breng verschillende culturen samen. Difference is beauty, dat proberen we mee te geven aan mensen: schoonheid zien in de verschillen tussen elkaar. Mensen verschillen, hun geschiedenissen verschillen. Elke geschiedenis heeft zijn schoonheid. Onze verschillen moeten de basis zijn van waaruit we met plezier met elkaar samen leven.’

Schilderij: Flora, van Francesco Melzi (1520)

Francesco Melzi’s portret van

null Beeld Hermitage
Beeld Hermitage

Dit is een portret van Flora, de Romeinse godin van de lente, bloemen en een van de vruchtbaarheidsgodinnen. ‘Dit schilderij is afkomstig uit de collectie van Willem II. Men was eerst in de veronderstelling dat het gemaakt was door Leonardo da Vinci, maar het is van een leerling van hem, Francesco Melzi. Dat vind ik ook belangrijk, dat mensen de minder bekende kunstenaars leren kennen. Ik ga hier niet Leonardo da Vinci noemen, die kent iedereen al. Ik wil dat mensen dingen zien waar ze in het museum normaal gesproken aan voorbij zouden lopen, zonder er naar te kijken.’

Schilderij: ‘Compositie VI’ - Wassily Kandinsy

‘Dit moet iedereen zien. Ook omdat mensen verschillende soorten schilderkunst moeten zien. Compositie VI is het beste dat Kandinsky ooit heeft gemaakt. Het combineert expressionisme en abstracte kunst. Het is geïnspireerd op de zondvloed, dus het is in zekere zin ook een verbeelding van het Bijbelse verhaal. Maar het is ook filosofisch, muzikaal, expressionistisch en abstract. Je kunt het op veel verschillende manieren interpreteren. Het is bovendien een illustratie van het gegeven dat contemporaine kunst vaak uit meerdere lagen bestaat.’




2G8GBW8 Kandinsky painting.
2G8GBW8 Kandinsky painting. "Composition VI" by Wassily Kandinsky (1866-1944), oil on canvas, 1913Beeld Alamy Stock Photo

Schrijver: Nikolaj Leskov (1831-1895)

‘Neskov is een Russische schrijver die niet genoeg wordt gewaardeerd. Hij maakte fantastische portretten van het leven in Rusland. Hij schreef kronieken over de kerk, en prachtige psychologieën van de Russische middenklasse en het provinciale Rusland van de 19de eeuw. Maar nog belangrijker: hij was een absolute meester van de Russische taal. Als je hem leest, ervaar je de schoonheid van de taal. Dostojevski is een geweldige schrijver, maar bij hem voel je niet die schoonheid. Het is moeilijk uit te leggen, maar hij haalt er niet alles uit. Maar Neskov lezen is als iets zaligs proeven.’

null Beeld Wikipedia
Beeld Wikipedia

Roman: Rudyard Kipling - Kim (1901)

Deze spionageroman van Nobelprijswinnaar Rudyard Kipling gaat over het conflict tussen het Britse rijk en het keizerrijk Rusland om de macht in Centraal-Azië. ‘Ik ben, net als Kipling, oriëntalist. In dit boek brengt hij de Oriënt – het Oosten – en de Occident – het Westen – perfect samen. Het gaat over een Indiase jongen die een Britse vader had, maar in India woont. Hij werkt voor zowel de Britse als Afghaanse geheime dienst. Het boek is ook een fraaie illustratie van Kiplings gedicht The Ballad of East and West (Oh, East is East and West is West, and never the twain shall meet), dat iedereen altijd citeert, maar niemand begrijpt.’

null Beeld Granger
Beeld Granger

Schrijver: Louis-Ferdinand Céline

‘Céline was een Franse schrijver, een verschrikkelijke man, een crimineel, een nazi. Al zijn werk is erg xenofoob. Maar zijn beheersing van de Franse taal was absurd geweldig. Zijn boeken zitten vol haat, maar zijn prachtig geschreven. Dat is lastig. Maar dingen kunnen ook mooi zijn, ook al is de maker ervan slecht. Céline is een van de beste schrijvers die ik ken. Hij is de grondlegger van een stijlfiguur waarbij je je zinnen niet afmaakt, zoals ik dat ook vaak pleeg te doen als ik praat. Het heeft iets... Het is naar binnen gericht en combineert... Het is interessant om te zien hoe talent van verschillende morele komaf kan zijn en zijn werk helpt je te begrijpen waarom de persoon erachter zo slecht was.’

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Muziek: Alfred Schnittke

‘Ik zou zeggen Mozart, maar dat vind ik een beetje primitief. Iedereen houdt van Mozart, dat is te makkelijk. Ik noem dan liever Alfred Schnittke, een moderne, avantgardistische Russische componist uit de Sovjet-tijd. Waar de kunst van Kandinsky gelieerd was aan de atonale muziek van Schönberg, is Schnittke meer verbonden aan de kunst van Kazimir Malevitsj en Ilja Kabakov. Op de een of andere manier heb ik het gevoel dat die bij elkaar horen. Als ik muziek luister wil ik het voor me zien, horen is niet genoeg. Daarom hou ik ervan muziek en kunst te combineren. Schnittkes muziek is tegelijkertijd sterk en heel delicaat. Toen ik jong was, werd zijn muziek in de Sovjet-Unie niet als koosjer gezien, het was te westers.

Je hoorde het wel, maar altijd uit concertzalen die bijna leeg waren. Omdat hij niet als juist gezien werd, kwamen er ook weinig mensen op zijn muziek af. Maar juist daarom kon je naar een concert van hem gaan en jezelf erg bijzonder vinden – je was bijna de enige. Je behoorde tot een soort elite: je wist dat hij fantastisch was en je wist dat jij een van de weinigen was die dat wist.’



Russian composer Alfred Schnittke, 1986. (Photo by Michael Ward/Getty Images) Beeld Getty Images
Russian composer Alfred Schnittke, 1986. (Photo by Michael Ward/Getty Images)Beeld Getty Images

Cinema: Aleksandr Sokoerov (1951)

‘Aleksandr Sokoerov is een genie. Hij heeft een fantastische film over de Hermitage gemaakt en er komt binnenkort weer een film van hem uit. Het is ook een vriend van me en ik ben trots dat we in dezelfde stad wonen. Zijn werk is vrij filosofisch, niet echt voor iedereen geschikt. Zijn film Russian Ark uit 2002 (over een man die door het Winterpaleis van de Hermitage in Sint-Petersburg dwaalt en in elke kamer mensen ontmoet uit de 300-jarige geschiedenis van de stad) is een geweldige interpretatie van de Russische geschiedenis. Niemand erkent de waarde van musea zoals hij, daarom stond ik hem ook toe te filmen in de Hermitage. Normaal gesproken verbied ik dat, omdat de meeste filmmakers een museum zien als decoratie. Ze respecteren het niet. Sokoerov wel. Russian Ark is in één lang shot van 96 minuten gefilmd, wat heel bijzonder is. Hij leeft en filmt met zijn hart, waardoor hij alle tragedies en nuances van het leven perfect aanvoelt.’

Heilige: Johannes Damascenus (676-749)

‘Johannes Damascenus, is een heilige die voor mij heel belangrijk is. Hij was een christen die aan het hof van de kalief in Damascus werkte, een van de belangrijkste mensen uit de christelijke gemeenschap binnen het islamitische kalifaat. Later werd hij een monnik en schreef hij een geweldig boek over de samenkomst van religies. Als oriëntalist en arabist heb ik er een speciaal gevoel bij. Een Arabische christen die in de islamitische wereld leeft en ook over de islam schrijft. Hij staat voor mij symbool voor het samenbrengen van verschillende werelden, wat ik ook wil doen met de Hermitage.’

null Beeld Wikipedia
Beeld Wikipedia

Stad: Rome

‘Rome, Istanboel en Jeruzalem zijn steden die op de een of andere manier in hun energie met elkaar verbonden zijn. Het zijn geen makkelijke steden om te wonen, zeker Jeruzalem niet. Maar er hangt een bijzondere energie. Als ik in Rome ben, ga ik altijd langs de Extase van Theresia van Bernini in de basiliek van Santa Maria della Vittoria. Het is een prachtig standbeeld, dat religieuze en fysieke extase samenbrengt. Het is ook heel mooi geplaceerd; de omgeving van de kerk gaat heel goed samen met het beeld. Normaal gesproken is dat niet zo. Bijvoorbeeld de Mozes van Michelangelo in de basiliek San Pietro in Vincoli in Rome, daarvan denk ik dat het beter tot zijn recht zou komen in een museum. Maar dus niet de Theresia, die staat fantastisch zo.’



The Ecstasy of Saint Teresa in the Church of Santa Maria della Vittoria in Rome, Italy. Beeld Getty Images
The Ecstasy of Saint Teresa in the Church of Santa Maria della Vittoria in Rome, Italy.Beeld Getty Images

Plek: Heilige Grafkerk, Jeruzalem

‘Deze kerk, waar Jezus Christus zou zijn gekruisigd en begraven, is een prachtig voorbeeld van de status quo waarbij verschillende christelijke geloven samenleven en tegelijkertijd met elkaar overhoop liggen – en dat allemaal binnen één kerk. Als je daar rondloopt, voel je echt het totale christendom. Ik ben er een paar keer geweest om te kijken naar het Heilige Vuur, een ceremonie op de dag voor het orthodoxe Pasen, waarbij op het graf van Jezus vuur verschijnt. Het is een heel emotioneel moment, maar vanuit wetenschappelijk perspectief ook erg interessant omdat je ziet hoe het publiek in die kerk staat te wachten op een wonder dat moet gebeuren. Dat wonder gebeurt, en het doet er voor hen niet toe of het echt is of niet. Mensen snakken ernaar en het gebeurt.’

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

CV Michail Borisovich Piotrovski

1944 Geboren in Yerevan, Armenië.

1967 Afgestudeerd Arabische Studies, Staatsuniversiteit Leningrad.

1967-1991 Werkzaam Instituut Oriëntaalse Studies in Leningrad.

1991 Onderdirecteur Hermitage.

1992 Directeur Hermitage.

1996 Onderscheiding Ridder in de Orde van Oranje Nassau.

2011 Ereburger van Sint-Petersburg.

2017 Staatsprijs van Rusland voor bijdrage aan behoud van Russisch cultureel erfgoed.

Meer over