Zelf doen

Terug van bijna vergeten: handwerktechnieken met naald en draad (en nog goed voor het milieu ook)

Van een onbeduidend trendje op Pinterest is borduren een serieuze tijdsbesteding geworden. Geschikt voor elke kleinbehuisde en het draagt nog bij aan een duurzame garderobe ook, zo ondervond Vanessa Oostijen.

Applicatie- en borduurwerk van Vanessa Oostijen Beeld Vanessa Oostijen
Applicatie- en borduurwerk van Vanessa OostijenBeeld Vanessa Oostijen

Het begon anderhalf jaar geleden, tijdens de eerste lockdown, met de online boekpresentatie van mijn debuutroman Tussenruimte en niks om aan te trekken. Ik zocht mijn heil in de Zara-app en spendeerde een hele avond aan het vinden van een jurk die de domper van een online in plaats van een fysieke boekpresentatie om kon zetten in wat de geschiedenis zou ingaan als het smaakvolste digitale edoch literairste evenement van het jaar. Ik bestelde meerdere opties; er zou vast wel íéts passen. De jurken arriveerden, en met de bestelling werd een déjà vu afgeleverd: niks paste goed, de stof was het net niet, de stiksels voelden als visdraad. Ik wist het al, een heilig pak vind je niet bij Zara. Waar wel? In mijn kast hing een dierbaar kledingstuk, de jurk die ik droeg tijdens mijn huwelijksreis van één dag. Een bleekroze kanten exemplaar waar op dijbeenhoogte een bruingerande vetvlek zat als gevolg van een boottocht. Ik vroeg me af wat ik me vaker afvraag in het geval van praktisch-esthetische kwesties: wat zou @rudyjude doen? @rudyjude is het Instagramaccount van Julie D. O’Rourke, een ontwerper uit Maine.

O’Rourke’s leven en dat van haar gezin is een doe-het-zelfdroom van een hogere orde. Alles – huis, tuin, kleding, voorwerpen – is zelfgemaakt, zelfs het vlas waarvan ze linnen spint is afkomstig van eigen oogst. Haar manier van doen is monter en losjes, tussen de bedrijven door, wat haar levenswijze zeer aanstekelijk maakt. Sinds een vriendin me op O’Rourke’s bestaan wees, is haar Instagramaccount een dagelijkse bron van inspiratie en doe het zelf-aanmoediging. Wat O’Rourke zou doen dacht ik, was: de vlek uit de jurk knippen en het gat op smaakvolle wijze dichten. Ik bekeek enkele van haar tutorials, kocht een borduurring, repareerde mijn jurk en redde mijn boekpresentatie. De jurk, nu voorzien van een abrikooskleurig zijden lapje waarop ik met de hand kleine boterkleurige steekjes had aangebracht, was gepromoveerd van herinnering in de kast tot hoofdjurk der grote gebeurtenissen. Na de jurk volgde een vondst in de kringloop: een doe-het-zelfboek van textielkunstenaar Janet Bolton, getiteld: Een deken van lapjes. Op de omslag stond een foto van een quilt vol kolderieke dieren, met de hand in elkaar gezet door middel van kleine steekjes en van het kaliber: dit kan een kind. Thuis googelde ik Janet Bolton (Engeland, 1942), en daar ontvouwde zich een perpetuum mobile dat al decennia lang draaiende was, op Pinterest en op handwerkblogs. Boltons werk is zowel kunst als vaardigheid. Haar beelden zijn uit proportie en toch direct herkenbaar als universele geneugten: een schaap in de wei, een rood-witte vuurtoren, een norse kat. Vreugde op een lapje. Diezelfde avond stikte ik met kleine steekjes een paard op een gestreepte ondergrond, met hulp van Boltons patroon uit het boek. En dan was er nog de ontdekking van de Britse kunstenaar Molly Martin, schrijver van het boek The Art of Repair. In haar werk wordt de connectie tussen repareren en borduren zichtbaar. Met lapjes afkomstig van oude kledingstukken dicht ze op oogstrelende wijze kleine en grote gaten door middel van traditionele technieken, zoals Indiase kantha en Japanse sashiko.

Vlijt en vreugde

Aldus vul ik tegenwoordig de gaten in mijn tijd: in de trein, op de passagiersstoel, aan de zijlijn van dingen die mijn kinderen doen, tijdens een film. Dat naald en draad een glansrol spelen in wat voor mij een niet meer te missen bezigheid is, lijkt uit de lucht komen vallen, maar dat is het, uiteraard, niet. Sinds mensenheugenis – sinds een slordige drieduizend jaar vóór de jaartelling is de inschatting, brengt men borduursels aan op stoffen. Over de hele wereld bestaan talloze borduurtechnieken- en verschijningsvormen, die eeuwen geleden werden uitgevonden, onder invloed van het materiaal dat voorhanden was. Borduren is van alle tijden, maar brengt nu zichtbare joie de vivre teweeg dankzij sociale media, die overigens vaker een dankbare rol vertolken in het opschalen van een verschijnseltje op Pinterest tot een serieuze trend.

Oude lapjes

Wie denkt dat er geen eer valt te halen aan het dichten van gaten in oude kleding of het opsparen van oude lapjes voor het maken van iets nieuws ziet een springlevende wereld van vlijt en vreugde opduiken met hashtags als #visiblemending – een samenvoeging van repareren en borduren, en #upcycle – een verzamelbegrip voor het opmonteren van oude gebruiksvoorwerpen. ‘Nooit eerder zag repareren er zo goed uit,’ kopte Vogue.com vorig jaar. Website The Cut betitelde borduren als het nieuwe pottenbakken, de vorige laatste obsessie onder hipsters, die weer een opvolger was van rages als houtbewerking, terraria en breien. Borduren is dus bepaald geen nieuwkomer uit het hervonden universum van ambachten, maar wel eentje die zich het makkelijkst leent voor creatieve opwellingen. Alles wat je nodig hebt is een naald en een draad, en het wordt nooit een bende – kom daar nog eens om bij een pottenbakker.

Eveline Holsappel, conservator toegepaste kunst en textiel van het Fries Museum in Leeuwarden, voorvoelde de borduuropleving toen ze drie jaar geleden begon met het samenstellen van Haute Bordure, een expositie over vierhonderd jaar borduurwerk in de Nederlandse mode. De expositie was tot het einde, halverwege juli dit jaar telkens uitverkocht. ‘Gucci maakte loafers en jacks met verwisselbare geborduurde patches, modehuizen waren bezig met unieke kledingstukken. Door corona kreeg het borduren nog een extra zet, want mensen kregen de tijd zich hiermee bezig te houden.’

Ambacht

Volgens Holsappel draagt de laagdrempeligheid bij aan de populariteit van het borduren, al valt het ambacht ervan niet te onderschatten: wie een Frans knoopje kan borduren is nog steeds lichtjaren verwijderd van École Lesage, de professionele borduuropleiding in Parijs die de vaklieden van alle grote modehuizen opleidt. ‘Dáár zitten de vakmensen, dat is het echte werk.’ Dat staat niet in de weg dat borduren ook voor beginners meteen aantrekkelijk is. Holsappel: ‘Veel meer dan bij breien of haken, kan je met borduren je individualiteit tonen. Met motief, kleur, steek- en stofkeuze laat je iets van jezelf zien.’

Ook wie zichzelf geen draad in een naald ziet steken kan zich op sociale media vergapen aan het voor iedereen wat wils buffet dat borduren is: een fenomeen dat uitwaaiert tussen initialen op een servet en het tot kunst verheven borduurreparatiewerk van Molly Martin, tot en met de vunzige verhalen van de Amerikaanse borduurkunstenaar Alaina Varrone. In Nederland hebben we de Feministische Handwerk Partij (FHP), een op Instagram opgebloeide ‘politiek-feministische kunstenaarsbeweging, die zich bezighoudt met kennis en reparatie’ en diverse subuitwassen zoals de embroidery-pornworkshops van de Nederlandse stylist Bho Roosterman op haar account @allshe.everwanted. De zelfexpressie die het borduren met zich meebrengt draagt ook bij aan het waardevolle ervan: wie zich een avond uitleeft op een hartje op zijn trui, doet deze niet meer zomaar weg. Dus ook qua slow fashion zit je met borduren gebakken.

Eureka-moment

Dat doet borduren ook: het draagt bij aan een goed, zo niet verheven gevoel. Borduur maar eens een hartje op een paar witte tennissokken, en geef het kado – iedereen zal je omarmen als creatieve duizendpoot. Iets maken voelt beter dan iets consumeren. Zeker in deze tijd, waarin alles vervangbaar lijkt te zijn, kunnen naald en draad de moraal verhogen. De waarde van dierbare kledingstukken wordt immers alleen maar groter met de tijdsinvestering die borduren is. Tijd is meer waard dan geld. Een kledingstuk dat je eigenhandig herstelt zegt: dit was mijn tijd waard. Dat voelt goed. Voor mij heeft de borduurring het tot alternatief voor het scherm geschopt – het scherm dat maar leidt tot aankopen, tot Netflix, tot doelloos geswipe en andere zaken die niet kunnen tippen aan de voldoening van een zelf gemaakte creatie.

Zo beschouwd staat borduren voor iets groters, namelijk als een daad van verzet, iets dat indruist tegen het consumentisme, en alles waar dat voor staat. Het is een remedie tegen een gejaagde en verkwistende levensstijl. Orsala de Castro, een modeontwerper die in 2013 de wereldwijde Fasion Revolution-beweging begon, een beweging die zich inzet voor het verduurzamen van de kledingindustrie pleit voor het ‘radicaal houden’ van kleding, in plaats van opruimen. Ze schreef het boek Loved Clothes Last, een boek over de impact van mode op de planeet en op de mensen. ‘Kleding herstellen gaat net zoveel om het herstellen van systemen’, zegt ze in een interview met de Engelse krant The Guardian. Haar eureka-moment kwam toen ze oog in oog stond met bergen kledingafval in een magazijn. ‘Ik dacht: ik ben niet alleen aan het ontwerpen, maar ook aan het herstellen. Het doel is niet meer alleen esthetisch, het is in vele opzichten ook diep moreel.’ Dat het herstellen van kleding bijdraagt aan een goed gevoel weet ook Eelco Boss, een docent en promovendus die zich in zijn vrije tijd bezighoud met het opknappen van Leidse zeeduffeljassen. Wollen jassen die al meer dan dertig jaar oud zijn, en die nog minstens zo lang meekunnen na de ingrepen die Boss met naald en draad ten uitvoer brengt. ‘Ik heb een abonnement op de Groene Amsterdammer, en bij het lezen bekruipt me vaak het gevoel: deze wereld is niet te redden. Het herstellen van deze jassen is een manier om fatalisme om te zetten in optimisme. Ik geniet ervan als ik zie hoe de jas in elkaar zit, en met hoeveel zorg hij ooit is gemaakt. De reparaties maken de jas alleen maar mooier.’ Zo wordt een gat of een vlek nog een uitstekende kans om een zinvolle daad te begaan. Een kwestie van beginnen. ‘Het idee van zelf kleding repareren wekt bij sommige mensen weerstand op, maar de techniek werkt voor iedereen’, zegt de Britse kunstenaar Martin in een interview in het online magazine Toast. Martins ervaring is dat één keertje zien hoe het werkt, voldoende is om te beginnen. ‘Het geeft mensen een gevoel van vertrouwen. Niet alleen verbinden ze zich met hun kleren, onder hun eigen handen ontstaat er een nieuwe vaardigheid.’

De ontwerptekening voor de naaldkunst van Vanessa Oostijen. Beeld Vanessa Oostijen
De ontwerptekening voor de naaldkunst van Vanessa Oostijen.Beeld Vanessa Oostijen

Doe-het-zelfproject: iedereen kan borduren

Dit patroon is de voorbode van een lap, iets dat mogelijk kan uitgroeien tot een kussenhoes, een tas, een nieuwe hobby. Het begint met dit patroon. Varieer, zoals op het voorbeeld. Maak er wat van.

null Beeld Vanessa Oostijen
Beeld Vanessa Oostijen

Benodigdheden

-Lapjes. Hoe meer soorten hoe leuker. Gebruik materialen door elkaar: linnen, katoen, zijde, ribcord.

- Een borduurring*

- Een scherpe naald*

-Dunne spelden*

-Verschillende kleuren garen

-Papierschaar

-Stofschaar*

* Deze spullen haal je uiteraard bij de fourniturenzaak, en niet bij een keten. Alles voor de moraal (koop lokaal), en kwaliteit voorkomt plezierbederf als gevolg van slecht gereedschap.

Werkwijze

Trek de afbeelding over op doorschijnend papier. Speld de vormen op de lapjes van de keuze en knip uit. Speld de figuren daarna vast op een lapje dat je neemt als ondergrond. Naai vast met een eenvoudige steek (zoomsteek, rijgsteek). Gebruik verschillende kleuren garen, of juist één kleur.

null Beeld Vanessa Oostijen
Beeld Vanessa Oostijen

Inspiratiewoorden

Appliqué (128 K hits) Handwerktechniek waarbij men stukjes stof op een andere stof stikt.

Boro (1,7 mln) De Japanse kunst van denim repareren. Reepjes stof worden gebruikt als patches en vast gestikt met zichtbare stiksels.

Kantha (173 K) Indiase borduurambacht waarbij oude sari’s op elkaar worden gestikt met de hand.

Sashiko (300 K) Japanse traditionele techniek om stof te versterken met stikselpatronen.

Upcycle (4,9 mln) Verzamelterm voor een vorm van recyclen waarbij het product na verwerking in een betere vorm terugkeert dan het oorspronkelijke.

Visible mending (114 K) Tegenovergestelde van invisible mending; een vorm van reparatie waarbij zelfexpressie een doel is.

De tentoonstelling Haute Bordure, inclusief podcasts met borduurverhalen en -frustraties is nog digitaal te bezoeken via de website friesmuseum.nl. Het boek Haute Bordure is daar ook te bestellen.

Stoplap uit 1760, collectie Fries Museum Leeuwarden. Beeld Fries Museum
Stoplap uit 1760, collectie Fries Museum Leeuwarden.Beeld Fries Museum

De stoplap

Deze stoplap, een relikwie uit vervlogen tijden, ziet er misschien uit als kunstwerk, maar had een praktisch nut. Stoplappen zijn oefenlappen waarop beginners hun handwerktechnieken leerde. Dit exemplaar hier komt uit de 18de eeuw. Op stoplappen werd geleerd scheuren, gaten en slijtplekken op textiel (kleding maar ook linnengoed) zo onzichtbaar mogelijk te herstellen. Het oefenen echter, gebeurde met gekleurd draad om de techniek zichtbaar te maken.

Meer over