Moet u kopen

Oud én kapot? Dit warenhuis heeft er een oplossing voor, en verdient er nog geld mee ook

Het kamerbed van Nienke Hoogvliet. Beeld Cassander Eeftinck Schattenkerk
Het kamerbed van Nienke Hoogvliet.Beeld Cassander Eeftinck Schattenkerk

Tweedehandsspullen die er nog goed uitzien vinden hun weg wel via de kringloopwinkel. Maar wat doen we met beschadigde kopjes, spaanplaatmeubels met een defect of met gebruikte handdoeken van een ander? Het Circulair Warenhuis nodigde ontwerpers uit om daar iets op te verzinnen.

In het afgelopen coronajaar werd kringloopbedrijf Het Warenhuis in Leiden, zoals zoveel recyclebedrijven, overspoeld met afgedankt huisraad. Een deel daarvan vindt zijn weg naar een nieuwe eigenaar in de reguliere kringloopwinkel. Maar een groot deel van de kleding, meubels, keukenspullen of spelletjes moest alsnog naar de afvalverwerking. Kunnen deze onbruikbare spullen niet worden gebruikt als grondstoffen voor nieuwe producten? Dat is het uitgangspunt van het Circulair Warenhuis, een bijzondere kringloopwinkel met recycle-design.

In dit Circulaire Warenhuis – heel toepasselijk gevestigd in een oude tuinderskas aan de rand van Leiden – staat bijvoorbeeld een tafel met de meest uiteenlopende drinkglazen. Wijnglazen naast whiskeytumblers, cognacbellen én limonadeglazen in verschillende lengtes, ranke champagnefluitjes maar ook bierpullen. Deze kringloopglazen vormen tezamen de designcollectie Glass-works Matters van de Rotterdamse ontwerpstudio Studio Makkink & Bey. Elk glas is gegraveerd met een decoratie die correspondeert met de inhoud. De glazen worden verkocht in setjes met verschillende vormen maar hetzelfde volume – borrelglaasjes én portglazen bijvoorbeeld – en dus met dezelfde gravure. Wat ook kan: een set die juist bestaat uit gelijkvormige wijnglazen met licht afwijkende volumes en dus met verschillende versieringen. ‘Losse glazen die normaal gesproken naar de glasbak gaan, zijn geüpcycled naar unieke designobjecten’, aldus ontwerper Jurgen Bey.

Terrazzo met oud keramiek. Beeld Cassander Eeftinck Schattenkerk
Terrazzo met oud keramiek.Beeld Cassander Eeftinck Schattenkerk

Studio Makkink & Bey is een van de vier ontwerpstudio’s die zijn gevraagd om een collectie voor het Circulair Warenhuis te ontwerpen. De ontwerpers konden zelf naar bruikbare grondstoffen snuffelen in de enorme hoeveelheid huisraad. De enige voorwaarde was dat hun ontwerpen eindeloos vervaardigd kunnen worden in de werkplaats van Het Warenhuis. Daar werken hoofdzakelijk mensen met afstand tot de arbeidsmarkt, dus het maakproces kon niet te ingewikkeld zijn. Nienke Hoogvliet ontwikkelde een ligbankje van oude handdoeken en Fraser McPhee een kast van resten spaanplaat. Max Lipsey gebruikte de ingebrachte bullen letterlijk als grondstof; hij vermaalt kopjes en serviezen tot een granulaat om nieuw steengoed mee te maken.

Innoveren

Het idee voor een Circulair Warenhuis bestond al voor de coronapandemie. ‘Want ook de kringloopindustrie moet innoveren’, zegt Rutger Bos, directeur van Het Warenhuis. ‘De meubelindustrie schakelt over op de circulaire economie, waarbij producten zo worden gemaakt dat ze aan het einde van hun gebruiksduur als nieuwe grondstof kunnen worden gebruikt. Wat wordt onze toekomst als bijvoorbeeld Ikea straks oude meubels gaat innemen om er weer nieuwe van te maken?’ Het Warenhuis had al een eerste stap gezet met een eigen repaircafé en een naaiatelier waar schorten van oude jeans en rugzakken van fietsbanden werden gemaakt. Maar het afgelopen jaar zwol de hoeveelheid ingezamelde huisraad aan tot ruim drie miljoen kilo. ‘De voorraden hoopten zich op. Er moest iets gebeuren.’

De glascollectie van Studio Makkink & Bey. Beeld Cassander Eeftinck Schattenkerk
De glascollectie van Studio Makkink & Bey.Beeld Cassander Eeftinck Schattenkerk

Aanvankelijk opende het Circulair Warenhuis in november vorig jaar de deuren. Om een maand later weer te moeten sluiten vanwege de lockdown. ‘Wat achteraf niet slecht uitkwam’, moet directeur Bos bekennen. Inmiddels is de productie gefinetuned en zijn voorraden aangelegd voor de webshop, die eind mei is geopend. Deze onlinecollectie is uitgebreid met nieuwe gerecyclede producten, zegt Bos. Langs de glazen wanden van de tuinderskas hangen de bontgekleurde vloerkleden die Studio Rens uit Eindhoven heeft gemaakt van reststroken van tapijtfabrikant Desso. Boven de verkoopbalie hangen lampjes van kleurige wielerbidons die zijn verhit en vervolgens tot koddige blobs zijn opgepompt, een ontwerp van Nathan Vrebos. In de werkplaats staan stapels oude keukenstoelen, waarvan de New Old Chairs worden gemaakt, een ontwerp van Simone Post. Houten eetstoelen worden geschuurd, omwikkeld met touw, gespoten en vervolgens ontdaan van het touw. In een grillig lijnenspel is de houtnerf van de stoel dan zichtbaar.

Om de consument warm te maken voor het circulaire design staan in de winkel ook vier installaties van Leidse musea. ‘Want het Circulair Warenhuis moet meer zijn dan een collectie’, zegt Bos. ‘Het staat voor een andere manier van kijken naar wat wordt afgedankt.’ Het Rijksmuseum van Oudheden presenteert onder meer twee flesjes uit de 2de eeuw na Christus die zijn vervaardigd van weer oudere glasscherven. Een bruikleen van het Museum van Volkenkunde is een gebroken vaas die is gerepareerd met de Japanse kintsugi-techniek, waarbij barsten opzichtig worden gelijmd met lakgoud. Oftewel: ‘Hergebruik is van alle tijden en culturen.’

null Beeld Cassander Eeftinck Schattenkerk
Beeld Cassander Eeftinck Schattenkerk

Studio Makkink & Bey: Glass-works matters

Voor Jurgen Bey (Design Academy Eindhoven, 1991) was het uitgangspunt niet het eindproduct maar de handleiding waarmee de werknemers zelfstandig kunnen werken. ‘Doordat de werknemers zelf de glazen en de gravure selecteren, wordt het persoonlijke maakproces zichtbaar in het eindproduct. Dat vind ik belangrijker dan dat het eindproduct er echt mooi uitziet.’ Hij bedacht een glasservies waarbij drinkglazen worden gerangschikt en gegraveerd; bij elk volume hoort een andere decoratie. Het gaat Bey evenmin om het hergebruik maar om het creëren van werkgelegenheid. ‘Het Circulair Warenhuis is feitelijk een fabriek waar mensen zich professioneel kunnen ontplooien en vaardigheden kunnen verwerven. Dan is het belangrijk om te leren hoe deze vaardigheden kunnen worden aangeleerd en hoe deze evolueren.’ Idealiter groeit het project uit tot een lokale beweging. ‘Het zou mooi zijn als bijvoorbeeld een school of een ziekenhuis een collectie glazen afneemt en zo dit arbeidsproces stimuleert.’

null Beeld Julia Lefeber
Beeld Julia Lefeber

Fraser McPhee: Cairn

De meubels van Fraser McPhee zijn vervaardigd van spaanplaat, een goedkoop en niet al te stevig materiaal. Het overgrote deel van de meubels die binnenkomen bij Het Warenhuis bestaat uit spaanplaat. ‘Aan voorraad nooit gebrek dus. Bovendien zou het anders de verbrandingsoven in gaan.’ Door de spaanplaat te verzagen, te stapelen en te kleuren ontstaat een abstract, massief materiaal met een haast steenachtig uiterlijk. De minimalistische meubels die hij hiermee bedacht zijn opgebouwd uit uitwisselbare standaardelementen. Hiermee kunnen relatief eenvoudig nieuwe kasten, tafels of banken worden gemaakt met een herkenbaar en toch afwijkend uiterlijk. ‘Ik heb gereïncarneerde producten gemaakt’, aldus de Schotse ontwerper, die na zijn afstuderen aan de Design Academy in 2018 in Eindhoven bleef werken. ‘De kast is veranderd in een stoel of een tafel maar sporen van zijn eerdere leven zijn zichtbaar gebleven.’ Door de modulaire opbouw van de meubels is het mogelijk om ze na verloop van tijd te repareren of uit te breiden door elementen bij te kopen. ‘Daarom zijn ze vooralsnog alleen in wit leverbaar. En als je een meubel zat bent, kun je het terugbrengen. Op die manier kan het materiaal ook een derde of vierde leven krijgen.’

null Beeld C. Eeftinck Schattenkerk
Beeld C. Eeftinck Schattenkerk

Max Lipsey: Bodem

Toen New Yorker Max Lipsey zeventien jaar geleden voor zijn studie aan de Design Academy naar Eindhoven verhuisde namen zijn nieuwe huisgenoten hem mee naar een kringloopwinkel voor een interieur. Daar begon zijn fascinatie voor hergebruik. ‘Tijdens mijn studie ging ik vaak naar tweedehandswinkels als startpunt van mijn project. Als ik niet wist wat ik wilde maken, liep ik er gewoon rond om inspiratie op te doen.’ Maar bij het ontwikkelen van een volwaardige collectie liep hij tegen een probleem op: ‘De aanvoer van producten is niet stabiel. Het is of lelijk of het is beschadigd.’ Daarom concentreerde Lipsey zich op één materiaal: aardewerk. De gave maar lelijke bekers worden gezandstraald, zodat ze één witgele familie vormen. De beschadigde mokken en serviezen worden vermorzeld en met een bindmiddel verwerkt tot allerlei kleuren terrazzo. ‘Ik heb onderleggers en planken gemaakt voor op tafel. Maar nog veel liever zou ik het tafelblad zelf maken. Dit materiaal maakt ook hergebruik mogelijk op industriële schaal.’

null Beeld Cassander Eeftinck Schattenkerk
Beeld Cassander Eeftinck Schattenkerk

Nienke Hoogvliet: When recycling is (not) the answer

‘De prima badhanddoeken die binnenkomen bij de kringloop gaan direct door naar de afvalverbranding. Mensen vinden het onhygiënisch om andermans handdoek te gebruiken. En dit katoen heeft al zo’n grote milieu-impact door de waterverspilling en de synthetische verfstoffen’, zegt Nienke Hoogvliet (Willem de Kooning Academy, 2013). Om juist de kwaliteit van de badhanddoeken te benadrukken ontwierp Hoogvliet een prachtig kamerbed met lange lussen van handdoeken in ton sur ton. ‘Het weggooitextiel ziet er nu juist heel mooi en knuffelbaar uit.’ De vulling bestaat uit handdoeken met schreeuwerige prints die zijn geshredderd tot pluizige katoenbollen. In de productie van dit onvervalste designobject zitten flink wat uren, beaamt Hoogvliet. ‘Ik heb in eerste instantie een verhalend statement willen ontwerpen, zodat mensen zich beter bewust worden van wat ze nou eigenlijk weggooien. Om de productie op te schalen kunnen er ook kleine objecten worden gemaakt als krukjes.’

Meer over