Onze gids dit weekeinde

Melanie Bonajo, kunstenaar slash sekscoach vertegenwoordigt Nederland op de Biënnale in Venetië

Net op het moment dat hen een praktijk wilde beginnen als sekscoach en -voorlichter, kreeg Melanie Bonajo een telefoontje dat alles veranderde. Of hen Nederland wilde vertegenwoordigen op de Biënnale van Venetië? Daar zegt geen kunstenaar nee tegen.

Sarah van Binsbergen
Melanie Bonajo Beeld Joseph Marzolla
Melanie BonajoBeeld Joseph Marzolla

‘Het was een soort kosmische grap, een onvoorziene twist.’ Melanie Bonajo (43) – die zich identificeert als non-binair en dus de voornaamwoorden ‘hen’ en ‘hun’ gebruikt – heeft het over het moment dat er een telefoontje kwam met een boodschap waarvan de meeste kunstenaars dromen: Bonajo mag in 2022 Nederland vertegenwoordigen op het prestigieuze internationale beeldendekunstevenement de Biënnale van Venetië. Natuurlijk is het mooi en eervol om dat platform te krijgen, zegt de kunstenaar via Zoom vanuit Berlijn. Maar het betekende ook een nogal ingrijpende koerswijziging: ‘Ik had op dat moment namelijk net mijn opleiding somatische sekseducatie afgerond en stond op het punt een praktijk te beginnen als sekscoach en seksvoorlichter.’

Een opleiding tot sekscoach en -voorlichter? Voor wie het werk van Melanie Bonajo kent, zal dit niet helemaal als een verrassing komen. Bonajo betovert de kunstwereld al een aantal jaar met uitbundige kunst waarin alternatieve manieren om de wereld en je eigen lichaam te ervaren centraal staan. In hun bekende videotrilogie Night Soil (2014 – 2016) praten mensen bijvoorbeeld over hun ervaringen met het hallucinogene middel ayahuasca en vertellen tantrasekswerkers over de feministische dimensie van hun werk.

Bonajo wordt gedreven door verontwaardiging over hoe de moderne wereld werkt. Dat veel (cis)vrouwen worstelen om duidelijk te maken wat voor seks ze lekker vinden, bijvoorbeeld, of dat bewoners van verpleegtehuizen aan huidhonger lijden. Het contact herwinnen met je lichaam en je seksualiteit, zo blijkt uit hun kunstwerken, is niet alleen goed voor jezelf, er zit ook een politieke dimensie aan. De tantrasekswerkers die in Night Soil aan het woord komen, zien dat werk bijvoorbeeld als een feministische missie om de seksuele macht van vrouwen te heroveren. Vanuit die interesses is de stap van kunstenaar naar sekscoach minder groot dan je op het eerste gezicht zou denken. Als somatisch sekscoach leert Bonajo vrouwen en mensen uit de lhbti-gemeenschap om via bewegingen, ademhalingsoefeningen, aanrakingen en gesprekken contact te maken met hun seksuele behoeften, verlangens en grenzen.

Maar was de kunstenaar dan, voor dat Biënnale-telefoontje, eigenlijk van plan om de kunstwereld achter zich te laten? Dat niet per se, zegt Bonajo: ‘Ik wil me vooral meer bezighouden met de dingen die ik belangrijk vind. En wat ik belangrijk vind zijn aanraking, intimiteit en seksualiteit, en de betekenis daarvan in onze maatschappij.’ Dat wordt ook de insteek van de video-installatie die vanaf 23 april tot 27 november bij de Biënnale van Venetië te zien zal zijn: ‘Voor dit werk heb ik samen met een groep internationale queer mensen intimiteit en seksualiteit verkend vanuit verschillende, vooral niet-westerse perspectieven.’ Wat we op de Biënnale precies gaan zien? Daarover kan Bonajo niet zo veel verklappen. ‘Het wordt in ieder geval een emotionele en lichamelijke ervaring, die je uitnodigt om te reflecteren op de betekenis van aanraking en intimiteit’.

Lichaamsdeel:

De clitoris

De clitoris Beeld Getty
De clitorisBeeld Getty

‘De clitoris is mijn favoriete lichaamsdeel. Het is tragisch hoe weinig we in onze cultuur weten over de vulva, en al helemaal over de clitoris. Op school leer je alleen over de vrouwelijke geslachtsorganen in relatie tot voortplanting, en in de rest van onze cultuur ligt de nadruk veel meer op mannelijk genot.

Bij dezen een korte introductie: veel mensen denken nog steeds dat de clitoris alleen een klein knopje is, in feite is dat alleen het topje van de ijsberg, de rest zit vanbinnen (zie afbeelding). Bovendien heeft de clitoris zo’n achtduizend zenuwuiteinden, meer dan enig ander lichaamsdeel en dubbel zoveel als de eikel van een man. De vagina, dus het binnenste gedeelte, heeft bijna geen zenuwuiteinden, dus alle genot die een vrouw beleeft tijdens seks komt van de clitoris. Als je heteroseksuele seks hebt, dus penetratie, zonder stimuleren van de clitoris, is dat een beetje alsof je als man seks hebt zonder eikel.’

Schrijver:

bell hooks

bell hooks Beeld Getty Images
bell hooksBeeld Getty Images

‘Bell hooks – je schrijft haar naam zonder hoofdletters – was een geniale zwarte feminist die onlangs is overleden. Het mooie aan haar werk vind ik dat ze sociale rechtvaardigheid en liefde met elkaar verbond. In haar boek All about love laat ze bijvoorbeeld zien hoe die twee dingen hand in hand gaan. Feminisme gaat bij haar over het creëren van een toekomst waarin we gelijkwaardig samen kunnen leven. Daarvoor moet je niet alleen strijden tegen seksisme maar tegen alle vormen van onderdrukking, dus bijvoorbeeld ook tegen racisme, transfobie en homofobie.

Als kunstenaar ben ik vooral beïnvloed door wat ze heeft geschreven over representatie. Ze heeft veel onderzoek gedaan naar hoe Afro-Amerikaanse vrouwen worden verbeeld in populaire cultuur. Ze vraagt zich af: hoe worden mensen in beeld gebracht, welke (racistische) ideeën worden daarmee bevestigd en wie maakt deze beelden of verhalen? Ze heeft me geleerd om beelden nog beter te lezen en me meer bewust te zijn van hoe stereotypen gereproduceerd worden.’

Documentairefilm:

The Act of Killing

‘Dit is de indrukwekkendste film die ik ooit heb gezien. Hij gaat over een mislukte coup in Indonesië in de jaren zestig waarbij meer dan een miljoen mensen zijn vermoord. Veel van die moorden werden gepleegd door gangsters die in Indonesië nog steeds als een soort oorlogshelden worden gezien. De regisseur, Joshua Oppenheimer, zoekt een aantal van die gangsters op en nodigt ze uit om het verhaal van de moorden die ze hebben gepleegd voor de camera na te vertellen, zoals zij het willen. Trots vertellen ze over verkrachtingen en moorden. Het knappe en duistere is dat je ze weerzinwekkend vindt, maar ook hun menselijkheid ziet. Tegelijkertijd zie je dat deze mannen, via de rollenspellen die ze doen, voor het eerst een besef krijgen dat wat ze hebben gedaan verschrikkelijk was. Deze documentaire laat zien dat film echt een transformatie in mensen teweeg kan brengen. Als ik daaraan denk krijg ik kippevel.’

Dierenfilmpje:

Famous orangutan driving a golf cart

‘Je vroeg ook naar wat lichtere tips, dus dacht ik aan deze populaire YouTube-video van een orang-oetan die een golfkarretje bestuurt. Als ik naar deze video kijk, word ik vanzelf helemaal stil. Betoverd door de simpelheid en complexiteit van het leven en de gelijkheid tussen mens en dier. Als ik dierenfilmpjes op internet zie, voel ik altijd een diepe band met niet-menselijke wezens. En ik voel ook pijn. Want die orang-oetan die dat karretje bestuurt leeft ongetwijfeld niet in vrijheid, heeft vast traumatische dingen meegemaakt en is waarschijnlijk van zijn familie gescheiden. Dieren hebben in onze samenleving geen rechten, ze worden als eigendom gezien, wat eigenlijk bizar is. Als je zo’n aap een karretje ziet besturen denk je toch: hij zou ook recht moeten hebben op de nieuwe Tesla!

O, dit was bedoeld als een lichte noot, dat is niet echt gelukt, hè? Wat ik eigenlijk wilde zeggen: al die dingen zijn waar, en tegelijkertijd raakt zo’n filmpje me ook op een ander niveau. Ik wil ook gewoon in dat golfkarretje zitten en met die aap chillen.’

Plek:

ADM in Amsterdam

ADM in Amsterdam

 Beeld ANP /  ANP
ADM in AmsterdamBeeld ANP / ANP

‘ADM was een terrein in het Amsterdamse Westelijk Havengebied dat in 1997 werd gekraakt. Er ontstond een kunstenaarsdorp waar zo’n honderddertig mensen woonden en waar festivals werden georganiseerd. Het was een culturele vrijplaats, een alternatieve zelfsturende gemeenschap waar mensen volgens hun eigen waarden probeerden samen te leven. In 2019 is het terrein ontruimd, de Raad van State oordeelde dat de bewoners er illegaal woonden.

Net als de onderwerpen waar mijn werk over gaat, bevinden vrijplaatsen zich vaak aan de randen van de samenleving, in een grijs gebied. Dit soort plekken zijn essentieel voor de cultuur van een stad en voor een gezond sociaal ecosysteem. Ik vind het een schande dat deze plek is ontruimd en in 2021 voor 86 miljoen euro is verkocht. Het laat zien dat vastgoedhandel moordend is voor cultuur. Kunstenaars, dichters en muzikanten hebben ruimte nodig om hun werk uit te kunnen oefenen. Zonder dat dooft cultuur uit. Ik zou willen dat de gemeente ADM eindelijk erkent als experts als het gaat om het creëren van een vrijplaats.’

Spelletje:

Spend Jeff Bezos’ Money

‘Voor mij klinkt een miljoen nog steeds als ongelooflijk veel geld, maar de rijksten ter aarde zijn inmiddels miljardairs. Amazon-baas Jeff Bezos, de rijkste man ter wereld, heeft 124.700.000.000 dollar, 124 miljard (inmiddels zou het zelfs 190 miljard dollar zijn, of 167 miljard in euro’s, red.). Als je je daar niets bij kunt voorstellen: dit spelletje helpt daarbij.

Het idee is dat je al het geld van Bezos probeert uit te geven. Het spelletje ziet er een beetje uit als een webwinkel met allerlei producten. Je krijgt shoppingtegoed, die 124 miljard dus, en kunt kiezen uit een hele rij producten om dat aan uit te geven, van snoep tot helikopters. Je kunt er bijvoorbeeld voor kiezen om Bezos’ geld op te maken een aan half miljard zakjes friet. Maar zelfs als je honderd Tesla’s koopt lijkt het beginbedrag amper kleiner te worden.

Als spelletje is het een beetje suf. Maar het maakt wel inzichtelijk hoeveel geld de allerrijksten op aarde hebben. En hoe je dat geld ook zou kunnen uitgeven om de wereld vooruit te helpen. Je kunt er namelijk ook voor kiezen om alle honger ter wereld te beëindigen en zelfs dan houd je soms nog geld over.’

Theaterstuk:

Scores that Shaped our Friendship

‘Dan nu iets echt positiefs! Dit theaterstuk is een samenwerking tussen acteur en zangeres Lucy Wilke en danser Paweł Duduś. Ze hebben hiermee in 2020 Der Faust, een belangrijke Duitse theaterprijs, gewonnen, in de categorie choreografie. Lucy Wilke leeft met de aangeboren ziekte spinale musculaire atrofie, wat betekent dat ze haar onderlichaam niet kan bewegen. Ik vind het ontzettend hoopvol voor de wereld dat iemand met zo’n beperking in de manier waarop ze zich kan bewegen, toch zo’n belangrijke choreografieprijs kan winnen. Het stuk zelf is ook heel mooi. Het is een intiem portret van de vriendschap tussen de performers, die hun relatie verkennen via dans en bewegingen. Ik vond het heel bijzonder om te zien hoe ze het lichaam in beeld brengen als een bron van intimiteit, sensualiteit en genot. Dat zijn dingen die we bijna nooit zien als het gaat over lichamen die worden gezien als ‘anders’, zoals het lichaam van Lucy Wilke.’

Hulpmiddel:

Het wiel van emoties

Het wiel van emoties Beeld Getty
Het wiel van emotiesBeeld Getty

‘Het wiel van emoties is een diagram dat gebruikt wordt in verschillende therapieën. Het kan je helpen om je emoties en lichamelijke sensaties beter te onderscheiden en onder woorden te brengen. In het midden van de cirkel staan basisemoties, zoals angst, woede, verdriet en blijdschap. In de cirkel daarbuiten worden die basisemoties opgedeeld in specifiekere emoties, bij ‘blijdschap’ horen woorden als energiek, hoopvol en enthousiast, bij ‘angst’ bijvoorbeeld onzeker, verward, enzovoorts. In de ring daaromheen worden nog meer nuances aangebracht.

Ik vind dit een mooi hulpmiddel dat je kunt gebruiken om je bewust te worden van nuances in je gevoelens. We leven in zo’n cerebrale wereld en zijn zoveel online bezig, waarbij we het lichaam vaak uitschakelen. Ik ben me dankzij dit wiel veel meer bewust geworden van welke situaties voor mij emoties en lichamelijke sensaties triggeren. Als je je emoties en triggers beter kunt onderscheiden, kun je er veel bewuster voor kiezen hoe je erop reageert.’

Persoon:

Charlotte von Mahlsdorf

Charlotte van Mahlsdorf Beeld ullstein bild via Getty Images
Charlotte van MahlsdorfBeeld ullstein bild via Getty Images

‘Charlotte van Mahlsdorf was een queer-icoon uit het Duitsland van de vorige eeuw: een trans vrouw geboren in 1928. Haar leven, dat overigens vastgelegd is in de documentaire Ich bin meine eigene frau, klinkt als een episch verhaal. Haar vader was een SS’er en toen die tijdens de Tweede Wereldoorlog dreigde haar te vermoorden, heeft Charlotte hem omgebracht. Na de oorlog betrok ze een oud herenhuis in Berlijn en maakte er een museum voor 19de-eeuwse meubels van. Dat museum werd tijdens de DDR een populaire ontmoetingsplaats voor de lhbti-gemeenschap in Berlijn, tot ongenoegen van het Oost-Duitse regime. Op een gegeven moment moest ze kiezen tussen haar museum opgeven of informant worden. Ze koos dat laatste.

Charlotte wilde niets liever dan gewoon als huisvrouw leven, maar door de politieke omstandigheden van haar tijd was dat onmogelijk. Haar hele leven lang vocht ze voor seksuele vrijheid. Ze heeft de weg vrijgemaakt voor toekomstige generaties trans personen. Ik vind haar echt een heldin, omdat ze ongeacht het politieke klimaat van haar tijd de moed had om volgens haar eigen waarden te leven.’

CV Melanie Bonajo

13 november 1978 geboren in Heerlen.

1998-2002 Gerrit Rietveld Academie, Amsterdam.

2000 School of Visual Arts, New York City, USA.

2009-10 Rijksakademie van Beeldende Kunsten, Amsterdam.

2015 Publicatie kunstenaarsboek Matrix Botanica – Non-Human Persons (Capricious Publishing).

2016 Solotentoonstelling Nocturnal Gardening, Company Gallery, New York (VS).

2016 Solotentoonstelling Next Level: Melanie Bonajo – Night Soil, FOAM, Amsterdam.

2016 Shortlist voor het Nederlands Paviljoen van de Biënnale van Venetië.

2018 Solotentoonstelling The Death of Melanie Bonajo, solotentoonstelling, Bonnefantenmuseum, Maastricht.

2018 Nominatie Amsterdamprijs voor de kunst.

2018 Nominatie (shortlist) voor de Prix de Rome 2017.

Meer over