Langs Turkse ravijnen, Iraanse woestijnen en talloze onontdekte dorpjes

Met een Duitse reisorganisatie in een duizend-en-een-nachttrein naar Iran reizen, dat betekent: schnitzels aan boord, langs meren en woestijnen denderen en aankomen in een land dat lang niet zo vijandig is als het lijkt.

Remco Andersen
Op het station van Saadat Shahr. Beeld Cigdem Yuksel
Op het station van Saadat Shahr.Beeld Cigdem Yuksel

Nog voordat ons gezelschap goed en wel uit de trein is gestapt op station Isfahan, duwt een Iraanse televisieverslaggeefster haar microfoon onder de neus van een Duits echtpaar. 'Heeft u een goede reis gehad? Vindt u het hier mooi? Ja? Welkom in Iran.' Een jonge militair die ons vergezelt op het perron graaft enkele seconden diep in zijn geheugen, en komt dan op: 'Enjoy your trip.' Bij de uitgang van het station krijgen wij, gewaardeerde toeristen, naar lokaal gebruik traditionele nogasnoepjes, gaz, uitgereikt.

We hebben dan al meer dan duizend kilometer afgelegd in onze slaaptrein voorzien van Perzische tapijten en rode gordijnen - alles in de stijl van duizend-en-een-nacht. Lernidee Erlebnisreizen heet de Duitse firma die het op het programma heeft staan: een privétrein van Istanbul naar Isfahan. Twee weken, ruim vijfduizend kilometer, en drieduizend jaar terug in de tijd.

Met gelijkgezinden dender je van de schitterende Bosporus langs Turkse ravijnen en meren, Iraanse woestijnen en talloze onontdekte dorpjes. Door het afgelegen Taurusgebergte voert de historische Bagdad-spoorlijn met haar majestueuze bruggen en duizelingwekkende uitzichten je gestaag richting de grens tussen oost en west, naar een land vol cultuur en historie dat nog niet is verpest door het massatoerisme.

Een Iraans stelletje maakt een selfie in Teheran met een moskee op de achtergrond. Beeld Cigdem Yuksel
Een Iraans stelletje maakt een selfie in Teheran met een moskee op de achtergrond.Beeld Cigdem Yuksel

Psychologische drempel

Iran was voor Nederlanders al relatief makkelijk te bereiken, maar er was een psychologische drempel: dat enge land met die gek van een Ahmadinejad. Nu het regime in Teheran langzaam op het wereldtoneel wordt verwelkomd, krijgt het exotische Perzië weer een vriendelijker gezicht. De eerste pionierende toeristen geven toe aan hun nieuwsgierigheid en trekken naar Iran. Wat ze daar ontdekken, kan hun beeld aardig doen kantelen.

'Mister!' Plotseling klinkt een luide vrouwenstem vanachter de toonbank, in de zaak met traditionele Iraanse gebakjes. Twee van haar collega's giechelen - het enige mannelijke personeelslid snurkt rustig door op de bank - waneer de roepende jonge verkoopster theatraal een handpalm openvouwt onder haar mond. Ze blaast een kus en trekt een glimlach die reikt tot aan de randen van haar hoofddoek: 'I love you!'

Het is een van de geestige verrassingen die je in Iran soms zomaar overkomen. Dit gebeurt nota bene in Yazd, een historische woestijnstad die geldt als uiterst conservatief. Zo staan de Iraniërs zelf ook bekend, als conservatief, diepreligieus en collectief vijandig jegens het Westen en westerlingen. Kijk maar naar het nieuws. Kijk maar de doodshoofden in anti-Amerikaanse graffiti in Teheran. En kijk maar naar het propagandabord bij het graf van Cyrus de Grote, aartsvader van het eerste Perzische wereldrijk.

'De wereld moet weten dat alle problemen van Iraniërs en moslims het werk zijn van het politieke beleid van de Verenigde Staten en hun bondgenoten', luidt de boodschap onder het strenge gezicht van wijlen Ayatollah Khomeini, handig vertaald in krakkemikkig Engels voor de buitenlandse bezoeker. 'Moslims haten de bondgenoten in het algemeen en de VS in het bijzonder.'

Mary Adams (62) uit Denver knippert in de felle oktoberzon even met haar ogen en relativeert dan: 'Weet je, voordat wij aan deze reis begonnen, waren er op de Amerikaanse televisie ook allerlei spotjes te zien: 'Je kunt Iraniërs niet vertrouwen, stop de nucleaire deal, ze zullen economisch respijt alleen gebruiken om bommen te maken die op ons terechtkomen.' Een deel van de Amerikanen gelooft dat, maar lang niet iedereen. Ik denk dat het hier hetzelfde is.'

Zo'n nuchtere blik komt goed van pas bij een bezoek aan Iran. Maar het is zeker geen vereiste; ook wie nog niet over dergelijk relativeringsvermogen beschikt, ontwikkelt dat vanzelf na een paar gesprekken met Iraniërs. Want het uiterst conservatieve, diep-religieuze en vijandige Iran is vaak ver te zoeken rondom de bazaars, markten, parken en historische trekpleisters. Eerder tref je het tegendeel.

(Tekst gaat verder onder foto)

Zanjan, met ayatollahs op een billboard. Beeld Cigdem Yuksel
Zanjan, met ayatollahs op een billboard.Beeld Cigdem Yuksel
Hipsters in Isfahan. Beeld Cigdem Yuksel
Hipsters in Isfahan.Beeld Cigdem Yuksel

Zwembadfeestjes

De cameraploegen op het station van de magische stad Isfahan - in de 16de eeuw naar verluidt groter dan Londen en flamboyanter dan Parijs - maken beelden voor binnenlandse consumptie op de staatstelevisie. Kijk, toeristen komen en brengen geld naar Iran. Wij van de regering hebben de juiste beslissingen genomen door betere relaties met het Westen aan te knopen.

En toch is dat geen toneel; op straat voel je een warme deken van goedmoedigheid en gastvrijheid om je heen. Een plattelandsstel op de bazaar in Shiraz, hippe studenten voor café Moustache in Isfahan, een jonge vrouw met geblondeerd haar in de schaduw van het paleis van Shah Abbas II, allemaal zeggen ze hetzelfde: toeristen zijn welkom. Zodat ze zelf kunnen zien dat we geen monsters zijn. En onze economie kan ook wel een oppepper gebruiken.

'Isfahan is voor een groot deel afhankelijk van handwerk en van toerisme, en dat ligt al heel lang stil,' zegt Ali (35), terwijl hij de koran waaruit hij hardop reciteerde, neerlegt op de gladde, warme stenen van Isfahans reusachtige Vrijdagmoskee. 'Wij willen onze prachtige cultuur en geschiedenis delen, maar in het Westen denken ze dat we allemaal terroristen zijn. Nu ze zelf komen, zien mensen dat we een vriendelijk, behulpzaam en gastvrij land zijn. Hopelijk verandert het op den duur onze reputatie. Er zijn wel tradities en gewoonten en we willen graag dat mensen die respecteren, maar Iraniërs zijn een zachtmoedig volk, blij met bezoekers.'

Wat dat laatste betreft zitten volk en regime aardig op één lijn. Maar er is ook een enorme kloof tussen het officiële discours en het geluid op straat. Vergeet niet dat het land vóór de Islamitische Revolutie in 1979 gold als pro-Westers - zij het onder een brute dictator, die door de VS en Groot-Brittannië aan de macht was geholpen. Een aanzienlijk deel van de bevolking deelt de leer van het huidige islamitische regime, maar een minstens even groot deel doet dat niet. Sterker nog, in vergelijking met Arabische Golfstaten of Egypte lijkt het hier wel een bastion van sociale vrijheid. Vrouwen glimlachen dikwijls naar mannelijke bezoekers of spreken je onbevreesd aan. Niks ogen op de grond gericht. Het is onderdeel van de ongrijpbare mystiek van Iran: op steenworp afstand van 's werelds meest uitbundig versierde moskeeën, leggen jonge studenten met een sigaret in de mondhoek graag uit hoeveel een fles illegale Absolut Wodka kost (30 dollar) en hoe het eraan toegaat op zwembadfeestjes achter hoge muren.

(Tekst gaat verder onder foto)

Studenten bij Golestan Palace Teheran. Beeld Cigdem Yuksel
Studenten bij Golestan Palace Teheran.Beeld Cigdem Yuksel

Agatha Christie

Een koele wind waait door de bomen in het stadspark van Yazd, op een keurig aangeharkt gazon staat een gebutst ijzeren fonteintje met drinkwater. Een oude vrouw in zwarte chador, haar krukken naast haar tegen de stenen bank, fronst als een Brit met forse buik nadert. Langs de muur van een basisschool, beschilderd met Mickey Mouse en The Pink Panther, tuft de jeugd op brommers richting de Hussayniyye - op de trappen van dit sjiitische gebedshuis zullen ze met hun maten de middag verdrijven.

Terwijl zijn oude hoofd diep in zijn nek zakt onder de twee torenhoge, groenblauwe minaretten van de Vrijdagmoskee, slaakt de 79-jarige Tom Houghton een zucht. Dit is waarom hij als toerist naar Iran kwam, om dit soort tafereeltjes. Tien jaar heeft hij gewacht. 'Vanwege mijn vrouw', zegt hij. 'Die doet het niet. Het is de kleding, ze wil geen hoofddoek om.'

Het was dat, zegt de zeventiger leunend op zijn wandelstok, en het feit dat hij eerst nog de trans-Siberische spoorlijn wilde bereizen, met Pyongyang als startpunt. Hij is vast niet de enige aan boord, Iran blijkt vooral ervaren en grensverleggende reizigers aan te trekken. Tijdens het diner zweven flarden van hun gesprekken tussen de tafels. Over Hanoi en Oost-Afrika gaat het, over China en de Oriënt-Express, de Andes en de Zuidpool. Het gezelschap bestaat vrijwel uitsluitend uit 60-plussers: de reis kost een hoop geld en het alcoholvrije Iran is geen bestemming waarvoor veel jongeren tijdens hun zomervakantie warmlopen.

In de smalle gangen langs de bescheiden slaapcoupés waan je je soms in een roman van Agatha Christie, terwijl de deinende trein je heen en weer duwt tussen de muren van de compartimenten en de panoramische ramen van de wagon. Buiten flitsen grijze woestijnen voorbij, valleien en bergkammen, soms een veld met citroenbomen. Medepassagiers kijken vanuit hun coupé naar het exotische landschap, een boek op schoot en het kedeng-kedeng van de treinwielen op de achtergrond, totdat de geur van gebraden vlees uit de keuken de volgende maaltijd inluidt.

Uitzicht onderweg op een zogenoemde vuurtempel in Zanjan. Beeld Cigdem Yuksel
Uitzicht onderweg op een zogenoemde vuurtempel in Zanjan.Beeld Cigdem Yuksel
Een tapijtenverkoper in Shiraz. Beeld Cigdem Yuksel
Een tapijtenverkoper in Shiraz.Beeld Cigdem Yuksel

De brug uit Skyfall

Wij stappen in voor de laatste week, in Iran. Tijdens de lunch, aan de hagelwitte tafellakens in de restauratiewagen, slurpt het gezelschap tevreden van de tomatenknoflooksoep en herbeleeft het de avonturen van de voorgaande week. Voor de organisatie niets dan lof. 'We kwamen over de brug uit Skyfall', zegt een Britse heer op leeftijd. 'Die waar James Bond vanaf wordt geschoten in de openingsscène.' Zijn buurman, een boomlange Amerikaan: 'Ze stopten speciaal zodat wij de trein op de brug konden fotograferen. Niets is ze te gek.'

Wel moet je een zeker Duits accent in het reisarrangement kunnen waarderen. 'On board ze train 1001 night,' met die woorden begint bijvoorbeeld op curieuze tijden (half zeven 's ochtends, tien uur 's avonds) een Duits-talige geschiedkundige verhandeling. Het tijdschema voor uitstapjes wordt met militaire precisie gehandhaafd en voor het diner worden maaltijden als schnitzel in champignonsaus geserveerd, omdat - en daar heeft de organisator wel een punt - 'elke avond kebab ook niet ideaal is.'

null Beeld Cigdem Yuksel
Beeld Cigdem Yuksel

Illegale wodka

Tijdens het laatste deel van de rit, ergens tussen Shiraz en Teheran, glijden de lichtjes voorbij. Glimlachende Iraniërs kijken vanuit dorpsstations naar de langzaam voorbijrijdende trein vol toeristen, een blauw-wit bordje met 'Prayer hall' of een foto van de ayatollah steevast op de muren achter hen. Het is behaaglijk in het comfortabele compartiment, Dochter van Isfahan op schoot, de nacht die donkerder wordt.

De aankomst 's ochtends vroeg in de Iraanse hoofdstad wordt de afsluiting van een reis die nog lang zal heugen. De weelderige tuinen van Shiraz, de immense pleinen en de zorgvuldig versierde moskeeën van Isfahan, de nauwelijks te bevatten grootsheid van Persepolis, 125 vierkante kilometer vergane rijkdom en het centrum van een rijk dat 2.500 jaar geleden de wereld regeerde; het kushandje van verkoopster in conservatief Yazd.

Praktische informatie

De 1001-nacht-trein van de Duitse reisorgisatie Lernidee ErlebnisReisen rijdt in 15 dagen van Istanbul, Turkije naar Isfahan, Iran.
De reis kost vanaf €4.700 p.p., vertrekdata in mei en september. lernidee.de
Het Nederlandse reisbureau Sovjetreizen vertrekt in mei, september, oktober en november telkens voor een 12-daagse reis per privétrein naar Iran. sovjetreizen.nl

Het ontbijt in de trein. Beeld Cigdem Yuksel
Het ontbijt in de trein.Beeld Cigdem Yuksel

Toch wringt het, blijft het gevoel hangen dat je er niet goed de vinger op hebt kunnen leggen, zelfs niet naar de maatstaven van een simpele toerist. Je voelt dat onder de zorgvuldige geregisseerde historie en cultuur een ander Iran leeft en pulseert. Een land dat misschien niet op de rand van historische omwentelingen staat, maar waar wel degelijk verandering broeit.

Dus: plak aan het einde van de groepsreis nog een dag of drie aan het avontuur en probeer vanuit Teheran vat te krijgen op het Iran van nu. Wandel in de parken waar jonge Iraanse stelletjes hand in hand zitten te smoezen in verscholen hoekjes. Breng een bezoek aan het museum voor contemporaine kunst, leg er contact met Iraanse artiesten in het café. Volg het advies van Mohammad Soltanzadeh, een hippe 19-jarige student uit Isfahan: zoek het uitgaansleven op, zei hij. In het rijke en relatief liberale noorden van Teheran, rond Ghandi Street en Nature Bridge, wemelt het donderdagavond van jongeren op zoek naar vertier. Rijkeluiskinderen racen buiten tegen elkaar, in de cafés roken de waterpijpen. Aanschuiven kan altijd. Wat voor oudere reizigers misschien een reden tot bezorgdheid is, zou voor de jongere bezoeker wel eens kunnen uitpakken als een unieke ervaring: wie weet nodigen je tafelgenoten je uit voor een authentieke Teheraanse pool party, waar de illegale Absolut Vodka rijkelijk vloeit.

null Beeld Cigdem Yuksel
Beeld Cigdem Yuksel
Meer over