interviewmax richter

‘Klassieke muziek is over het algemeen resoluut apolitiek’

null Beeld Mike Terry
Beeld Mike Terry

Het werk van componist Max Richter heeft alles te maken met de wereld om hem heen. Een wereld die hij met aandacht voor mens en klimaat bestudeert. En daar gaan Richters inspiratiebronnen inderdaad ook over.

Nou nee, hij wil niet zo ver gaan om te beweren dat kunstenaars een morele verplichting hebben om te reflecteren op de wereld om hen heen. Voor Max Richter is dat namelijk vanzelfsprekend. ‘Het is evident dat mijn werk een sociale connotatie heeft; dat ik als componist een dialoog aanga met zaken die zich afspelen in de maatschappij.’

De razend populaire, superproductieve Duits/Britse componist, die twee jaar geleden door het plafond van één miljard streams en één miljoen verkochte albums brak, doet niet anders.

Het gigantische project Voices van vorig jaar, bijvoorbeeld. Een compositie waarop stemmen uit zeventig landen, onder muzikale begeleiding, de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens declameren. Een document dat volgens Richter alleen maar relevanter is geworden in een tijd waar democratie wereldwijd steeds verder in verval raakt.

Of Sleep uit 2015. Een werk dat Wagneriaanse grenzen oprekt en door Richter zelf wordt beschreven als ‘een 8,5 uur lang wiegeliedje’. De kalm voortschrijdende compositie dient als sonisch medicijn voor de door internet ingevoerde hectiek van het moderne leven. Tijdens de live-uitvoeringen werd in slaap vallen, op de beschikbaar gestelde stretchers, aangemoedigd.

Zelfs een in opdracht geschreven compositie voor een dansvoorstelling heeft bij Richter een sociale component. In 2016 schreef hij de muziek voor de choreografie Singulière Odyssée van Sol Léon en Paul Lightfoot, de voormalige huischoreografen van het Nederlands Dans Theater. Het muziekstuk, dat Exiles heet en is uitgebracht op cd, behandelt een maatschappelijk heet hangijzer: de Europese vluchtelingencrisis.

Richter: ‘Toen Sol en Paul me vroegen muziek te schrijven was de enorme vluchtelingenstroom, door de Syrië-oorlog, hét nieuwsonderwerp. Mensen waren ontheemd en noodgedwongen voortdurend in beweging. Ik wilde graag iets maken dat je daarover aan het denken zet. De muziek heeft iets van een zich herhalende, eeuwigdurende beweging waarbij de muzikale context steeds verandert. Als een object dat door een verglijdend landschap beweegt.’

En dat terwijl Richters grote doorbraak zich richtte op zoiets triviaals als het weer: de vier jaargetijden. Hoewel, je kunt volhouden dat Recomposed by Max Richter: Vivaldi – The Four Seasons ook een dot muzikaal engagement bevat. Want de componist maakte een remix van Vivaldi’s Vier Jaargetijden, een grijsgedraaide evergreen die al te vertrouwd was geworden en daardoor veronachtzaamd. De Vier Jaargetijden onderging je eerder gedachteloos in de lift dan bezield in een concertzaal. Er moest met nieuwe oren worden geluisterd opdat Vivaldi werd geherwaardeerd.

Het lukte. Het album werd in 2012 nummer één in de klassieke iTunes hitlijsten van Duitsland, Engeland en de Verenigde Staten. Richters engagement maakte Vivaldi weer relevant.

Maar er zijn er niet veel als Richter.

Richter: ‘Je hebt wel een aantal hedendaagse én klassiek klassieke componisten die een maatschappelijk geëngageerd standpunt innemen in hun muziek. Beethoven was al totaal humanitair toen hij het had over de plek van de mens in deze wereld. Denk aan Alle Menschen Werden Brüder. Toch is klassieke muziek over het algemeen resoluut apolitiek. Er heeft altijd de notie geheerst dat de noten genoeg zouden moeten zijn. En dat begrijp ik heel goed.

‘Maar ik denk ook dat met name de cultuur van de klassieke muziek zichzelf een slechte dienst heeft bewezen door zich af te wenden van de wereld waarin ze is in ingebed. Al die ongeschreven codes rond de uitvoeringspraktijk en het beleven van klassieke muziek. Ik ben ervan overtuigd dat die ten onrechte heel wat mensen heeft buitengesloten.’

Want waarom zou je braaf rechtop zitten tijdens een concert als je ook in slaap mag vallen?

‘Haha, zoiets.’

null Beeld Markus Jans
Beeld Markus Jans

Schrijver: Haruki Murakami

‘Toen ik mijn eerste trip naar Tokio maakte, zo’n vijftien jaar geleden, heb ik Murakami ontdekt. Ik las Norwegian Wood in het vliegtuig op weg naar een wereld die ik nog helemaal niet kende. Dat gaf de hele ervaring een hallucinant, surrealistisch tintje dat naadloos paste bij Murakami’s werk. Norwegian Wood maakte een onvergetelijke indruk op me en diende als introductie op de rest van zijn oeuvre. Hij heeft een buitengewoon goed begrip van het innerlijke leven. Hij onthult binnenwerelden op een verbazingwekkende manier. Daarbij geeft hij die droom- of fantasiewereld eenzelfde gewicht mee als de realiteit, en laat ze moeiteloos in elkaar overvloeien.’

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Plek: Art farm in Oxfordshire

‘Mijn vrouw en ik zijn niet zo lang geleden verhuisd uit de stad en hebben een soort van kunstboerderij gebouwd in een bos in Oxfordshire. Het bestaat uit ons eigen huis en een aantal opname- en filmstudio’s, en dat alles in een oud industrieel pand. In mijn werk ben ik vaak nogal abstract bezig, met veel conceptueel gedoe en technologie. Het voelt dan als een weldaad als je het bos binnen handbereik hebt als tegengif voor al die technologie. Maar onze art farm is er voornamelijk om verbindingen te maken. Ten eerste willen we mensen die niet de toegang tot faciliteiten hebben, de mogelijkheid bieden hier iets te maken. En we willen de natuur toegankelijk maken voor mensen die er anders nooit komen. We verbouwen ons eigen voedsel, alle elektriciteit komt van de zonnepanelen op het dak en het geheel is CO2-negatief. Het is mijn bewijs van hoe creativiteit en zorg om het milieu samen kunnen gaan.’

null Beeld Toronto Star via Getty Images
Beeld Toronto Star via Getty Images

Dichter: Anne Carson

‘Een van de interessantste dichters, schrijvers en denkers van het moment. Anne Carson is hoogleraar klassiek Grieks maar haar gedichten en proza voelen vaak zo ongelooflijk van nu. Ze zijn van een droomachtige kwaliteit, ongelooflijk intelligent, heel grappig, persoonlijk en emotioneel. Je moet je voorstellen dat ze bijvoorbeeld een persoon beschrijft die naar de supermarkt wandelt om frisdrank te halen, waarna ze de Griekse klassieken erbij haalt en er opeens een centaur voorbij galoppeert. Ze gebruikt geschiedenis en cultuur op een manier die overtuigend laat zien hoe ze van invloed zijn op onze emoties en relaties. Het is een van die kunstenaars die een breed zicht hebben op cultuur, van populair naar intellectueel, en de ingrediënten daarvan samenvoegt tot een overtuigend en waardevol geheel. Kijk naar haar Autobiography Of Red, een coming-of-ageverhaal dat losjes is gebaseerd op een van de monsters in de heldendaden van Herakles.’

null Beeld BBC Studios / PBS
Beeld BBC Studios / PBS

Hedendaags verschijnsel: jong activisme

‘Greta Thunberg is het gezicht en het schoolvoorbeeld van al die initiatieven, vooral op het gebied van het milieu, die vanuit de basis en met een solide achterban opereren. En net zoals bij Black Lives Matter zijn het veelal jonge mensen. Soms zelfs tieners. Het laat internet op zijn allerbest zien. Die groepen weten het best hoe ze het net kunnen aanwenden voor hun doelen en van hun moet het ook komen. Het probleem met ouderen zoals jij en ik is dat we zelf vastzitten in structuren die de status quo handhaven. En de status quo heeft ons juist in deze ellende gebracht.’

Musicus: Joni Mitchell

‘Joni Mitchell is een genie. Ze is niet alleen een fantastische zangeres en een van de belangrijkste vertegenwoordigers van haar generatie singer-songwriters, ze heeft ook een nieuwe manier van verhalen vertellen uitgevonden. Haar nummers zijn altijd erg beeldend en muzikaal avontuurlijk. Blue is wat mij betreft haar perfecte album. Dat heel bijzondere geluid daarop komt van de dulcimer waarop speelt, maar ook omdat ze aparte gitaarstemmingen gebruikt. Dat resulteert in stem-gitaar harmonieën die je onmogelijk kunt bereiken op een normaal gestemde gitaar. Je kunt alleen maar in bewondering luisteren naar haar muziek, die op een prachtige en diep persoonlijke manier is geconstrueerd. Er zit altijd een Joni Mitchell-vingerafdruk op.’

RYA0JE Caledionian Sleeper Train Northamptonshire England UK Beeld Alamy Stock Photo
RYA0JE Caledionian Sleeper Train Northamptonshire England UKBeeld Alamy Stock Photo

Transport: niet vliegen

‘Niet kunnen vliegen is wat mij betreft een van de goede dingen die uit de pandemie is voortgekomen. Als die restrictie er niet was zou ik waarschijnlijk gevlogen zijn naar waar jij nu bent. Dan misschien naar de Verenigde Staten voor een ander interview en vervolgens naar Japan voor, laten we zeggen, een vergadering. Dat is toch waanzin? We kunnen blijkbaar al onze conversaties ook gewoon op afstand doen via internet, zonder dat we het milieu al te zeer belasten.

Tja, en vakanties dan? Laat ik vooropstellen dat ik sowieso geen grote fan van vliegreizen ben. Het voelt niet eens als reizen. Ik vind het fijn te voelen dat je daadwerkelijke door een omgeving beweegt. Bij vliegen stap je een ruimte in die is afgesloten van de buitenwereld. Je wacht bewegingsloos een tijdje en vervolgens stap je ergens anders uit. De trein daarentegen... Ik hoop echt dat niet-vliegen deel zal blijven uitmaken van het nieuwe normaal.’

Musicus: Bob Dylan

‘Omdat ik hem mijn hele leven al bewonder. Omdat hij zo’n ontzettend rijk oeuvre heeft. Omdat zijn nieuwste werk net zo goed is als wat hij in het verleden heeft gedaan. En omdat, en wordt niet vaak genoemd, hij meesterlijke verwijzingen naar de klassieken, de oudheid en de Bijbel verwerkt in zijn songs. Recent weer met verwijzingen, in Murder Most Foul en Multitudes, naar de meest Amerikaanse der dichters: Walt Whitman. Bovendien de man is nog steeds aan het uitvinden wat het betekent om Bob Dylan te zijn. En hij is al 80. Volgens mij is dat het kenmerk van een waar kunstenaar: iemand die nooit stopt met onderzoeken en uitvinden.’

null Beeld Alamy Stock Photo
Beeld Alamy Stock Photo

Instrument: Piano

‘En dan vooral die van mezelf. Het is niet een bijzonder dure of een oude hoor. Het is een Yamaha-vleugel die ik heb laten overkomen uit Berlijn. Maar mijn piano is wel waaraan ik een groot deel van mijn dag doorbreng, waar ik schrijf, werk en speel. Het is een onuitputtelijke bron van plezier. Ik heb hem al zo lang, en gedurende al die jaren heb ik er een relatie mee opgebouwd. Het is een vriend geworden wiens karakter je door en door kent. Eén die humeurig wordt als het te koud of te warm wordt en die je dan weer moet stemmen. Het was natuurlijk een stuk praktischer geweest als ik hier in Londen een nieuwe vleugel had gekocht. Maar een vriend ruil je toch niet zomaar in?’

CV Max Richter

22 maart 1966 Geboren in Hamelen Duitsland.

Hij groeide op in Bedford Engeland, studeerde compositie en piano aan de Royal Academy of Music in Londen en werd daarna leerling van componist Luciano Berio in Florence.

1989 Oprichting van het pianosextet Piano Circus waarvan hij tien jaar deel uitmaakt.

1996 Eerste samenwerking met het electronicaduo Future Sound of London. Later volgen nog andere samenwerkingen met onder andere drum-‘n-bass-artiest Roni Size.

2002 Solo debuutalbum Memoryhouse een experimenteel album met documentairemuziek.

2004 Richters tweede album The Blue Notebooks door The Guardian uitgeroepen tot beste klassieke album van het jaar. Richter noemt het een protestalbum tegen de Irakoorlog.

2007 Verhuist naar Berlijn

2008 24 Postcards in Full Colour bevat 24 klassiek miniatuurtjes die als ringtone kunnen dienen.

2012 Richters zesde album Recomposed by Max Richter: Vivaldi - The Four Seasons betekent Richters doorbraak. Het album bereikt de toppositie van diverse klassieke hitlijsten.

2015 Eerste live-uitvoering van Richters 8,5 uur durende compositie Sleep op radiozender BBC3. Het was de langste live-uitzending van één enkele muzikale compositie. Het stuk werd ook uitgevoerd in het Concertgebouw in Amsterdam.

2015 Richter verhuist naar Oxfordshire in Engeland.

2020 Richters laatste grote werk Voices is gewijd aan de De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.

Exiles is verschenen bij Deutsche Grammophon.

Richter is getrouwd met Yulia Mahr.

Meer over