In de ziel van Thomas a Kempis

Spiritueel toerisme trekt aan. Klassieke bedevaartsoorden als Lourdes en Santiago de Compostela winnen almaar aan populariteit. Nu gaat ook Kampen de strijd aan....

Pay-Uun Hiu

Het was mooi, knikt Gert van Klinken, met een blik naar de begraafplaats en het monument van Thomas a Kempis op de Agnietenberg bij Zwolle. Het was bijna een boodschap van Thomas zelf, die Pinksterdag in 2006. Zijn gebeente was, na veel gesjouw, eindelijk weer hier terug bij de Begraafplaats Bergklooster, waar het in 1471 oorspronkelijk te ruste was gelegd. Van Klinken, docent kerkgeschiedenis aan de Theologische Universiteit Kampen, noemt zichzelf nuchter en ‘absoluut niet zweverig’. Maar toen tijdens de toespraak ter ere van Thomas’ terugkeer op die windstille dag een bries de bladeren liet ruisen, precies bij de woorden ‘Beatae aures, quae venas divini susurri suscipiunt’, leek dat toch echt wel meer dan toeval.

‘Zalig de oren, die de heimelijkheden opvangen van Gods gefluister’, vertaalt Van Klinken met een glimlach. Waarmee hij maar wil zeggen dat deze 15de-eeuwse schrijver en priester een ideale spilfiguur is voor het festival RootsReliRage dat volgend weekeinde in Zwolle en Kampen wordt gevierd. Een festival dat opmerkelijk genoeg in eerste instantie niet in kerkelijke kringen is ontstaan, maar veel wereldlijker, door directeur Henk van Voornveld van de VVV Zwolle en Kampen werd bedacht. Waarna de Theologische Universiteit Kampen zich graag aansloot als partner.

‘Ik liep al een paar jaar met het idee rond iets rond religie en zingeving te doen, maar ik had het gevoel dat het nu de tijd ervoor is’, zegt Van Voornveld. ‘Kampen en Zwolle hebben al veel wat herinnert aan de religieuze glorietijd rond de late Middeleeuwen en vroege Renaissance. En daar zijn toeristische componenten aan verbonden zoals een kerkenroute, een Thomas a Kempisroute en monumenten.’ Maar de VVV-directeur wil meer laten zien, meer dan dat wat enigszins meewarig ‘dat calvinistische clubje aan de IJssel’ wordt genoemd. Spiritueel toerisme, is zijn observatie, trekt aan. Klassieke bedevaartsoorden als Lourdes en Santiago de Compostela winnen alleen maar aan populariteit. ‘Zingeving is helemaal in. Soefi, Boeddhisme, andere religies, andere vormen van spiritualiteit – juist hier hebben we ook een enorme veelkleurigheid op dat gebied en dus een basis om een mooi festival te organiseren. We willen niet alleen een christelijk evenement, maar een geestelijk festival in de ruimste betekenis van het woord. Wij willen ook de moderne dingen rond zingeving.’

Het Fingerspitzengefühl van Van Voornveld wordt gestaafd door diverse recente onderzoeken waaruit blijkt dat een groeiende groep, vooral jongeren, wel op zoek is naar spirituele en religieuze waarden, maar die blijkbaar niet vindt binnen de muren van de christelijke kerken. Uit een geregeld geciteerd onderzoek van bureau Motivaction uit 2003 blijkt dat 70 procent van de Nederlandse bevolking geen lid meer is van een kerk, maar dat wel meer dan de helft gelooft in God. Een kwart daarvan zoekt als ‘ongebonden spiritueel’ z’n zieleheil in een combinatie van transcendentie (meditaties, yoga, niet-Westerse geloofsovertuigingen) en fysiek-mentaal welbevinden door middel van onder meer massages, healing, acupunctuur, aromatherapie en relax-cd’s.

Dat maakt Thomas a Kempis ook zo’n herkenbare figuur voor de spiritueel zoekende van nu, vindt Gert van Klinken. Natuurlijk niet door de wellnesscultus, want Thomas streefde een absoluut sobere en weinige zinnelijke levenstijl na. Maar ook hij kon zich niet vinden in de bestaande leer binnen de kerk en sloot zich aan bij een nieuwere stroming die als Moderne Devotie de geschiedenis is ingegaan. ‘Hij was één van de eersten in Nederland die een veel persoonlijker band met God aanging. In de Middeleeuwen werd God gespiegeld aan de kosmos waarin het goddelijke zich uit in de strikte wetten en regelmaat waarmee zon, sterren en planeten hun weg gaan. Maar bij Thomas zijn God en Jezus liefhebbende personen geworden met wie je een innerlijke relatie onderhoudt. Een soulmate.’

Daarnaast, benadrukt Van Klinken, is Thomas ook een uitermate praktische figuur die zich niet verliest in mystiek maar in de dagelijkse realiteit blijft staan. ‘Filosofie is bij hem allemaal prachtig, maar er moet ook brood op de plank komen, je moet je rekeningen betalen en als de deur kapot is, moet je die repareren. Persoonlijke spiritualiteit, zoals mensen die nu ook zoeken, heeft een kader nodig en dat vond Thomas in het praktische leven.’

Maar met een Thomas a Kempisroute en een ‘TAK zonder dak’-evenement voor jongeren (een nacht in de voetsporen van Thomas met fakkeloptocht en ontmoetingen met daklozen en verslaafden) is het meeste rond hem in dit festival wel gedaan. ‘Zingeving is veel breder dan religie’, vindt Van Voornveld. ‘Waar je vandaan komt, waar je roots liggen, dat is net zo belangrijk voor de manier waarop je in het leven staat en hoe je daar betekenis aan geeft.’ Schrijvers Kader Abdolah (die lange tijd in Zwolle woonde) en Rada Sakkur geven daar lezingen over. In Kampen is er het traditionele melkbusschieten van de Brunnepers – de voormalige Schoklanders die zich in het vissersdorpje Brunnepe vestigden.

De alternatieve overtuigingen (de ‘rage’ in de naam van het festival) worden onder meer gevierd met een wichelroede-fietstocht in het bijzijn van een paragnost, een ‘magische’ wandeling door Zwolle met geomant Dick van den Dol, een open dag van de Vrijmetselaarsloges en klankschaalmassages.

‘Moderne Devotie, die stroming van Thomas a Kempis en ook Geert Grote, dat was back to the basics, terug naar jezelf. Dat zie je nu ook als reactie op het hectisch bestaan. Terug naar de echte waarden van het leven, naar de kern’, aldus Van Voornveld. Echt, hij zal de laatste zijn om te zeggen dat je dat alleen in het kerkelijk geloof kunt vinden. ‘Het is niet aan ons te bepalen wat hoort en niet hoort.’ En hij zal ook de laatste zijn om de goed Hollandse koopmansgeest te ontkennen die in de wortels van dit festival schuilt. ‘Tja, ik moet als directeur van de VVV er toch voor zorgen dat hier toeristen komen die ook wat geld uitgeven.’

Meer over