Onze gids dit weekeinde

Hito Steyerl wíl helemaal geen Weekendgids zijn, maar vooruit: hier zijn haar tips

Lijstjes? Hito Steyerl heeft er niks mee, en dat is nog zacht uitgedrukt. Een van de belangrijkste kunstenaars van dit moment zit dan ook echt niet te wachten op het weekendgidsschap, maar vooruit, omdat we zo aandringen: zes zaken waar ze beslist voor warmloopt.

Sarah van Binsbergen
Hito Steyerl Beeld Urban Zintel/laif
Hito SteyerlBeeld Urban Zintel/laif

‘Dit is alles waar ik me goed bij voel.’ Twee dagen voor ons interview mailt Hito Steyerl netjes haar lijstje met ‘tips’ door, zoals afgesproken. Dat ze absoluut niet houdt van lijstjesjournalistiek heeft ze vooraf al laten weten, en het wordt met deze opmerking nog even benadrukt. De rol van gids is haar niet bepaald op het lijf geschreven. Waar ze al helemaal geen zin in heeft: ‘Om dingen aan te prijzen die mensen aanzetten tot consumeren.’

Dat laatste komt niet geheel als een verrassing. Hito Steyerl (56), een van de belangrijkste levende kunstenaars, in 2017 nog door gezaghebbend kunsttijdschrift ArtReview verkozen tot ‘machtigste persoon in de kunstwereld’, maakt kunst die uitgesproken antikapitalistisch is. In haar visueel overrompelende video-installaties legt ze verborgen machtsrelaties bloot. Bijvoorbeeld tussen de kunstwereld en de wapenindustrie (veel musea zijn gesponsord door wapenfabrikanten), en tussen de modewereld en extreemrechts (dit is een nogal ingewikkeld verhaal, maar het heeft iets te maken met modemerk Balenciaga en oud-president Trump). Kritisch bevraagt Steyerl de grootmachten in de wereld. Niet als een complotdenker die machtsrelaties simplificeert, maar juist door allemaal complexiteiten bloot te leggen. Zodanig dat het je soms duizelt, zoals de Volkskrant schreef.

Goed, er zijn dus wat reserves wat het interviewformat betreft, toch belt Steyerl op de afgesproken dag in via Zoom. Ze heeft er nota bene tijd voor vrijgemaakt tijdens een vakantie aan de Middellandse Zee. Achter haar op het scherm straalt de zon door de ramen. De aanleiding: op dit moment is er een groot overzicht van haar werk te zien in het Stedelijk Museum Amsterdam. I Will Survive heet de tentoonstelling, een titel die, dankzij de vele knipogen naar popcultuur in haar kunst, vooral ironisch kan worden opgevat. Maar hij heeft ook een serieuze ondertoon, zegt de kunstenaar: ‘Er zijn heel veel verschillende manieren om de tentoonstelling te begrijpen. Een daarvan is dat het een eerbetoon is aan sterke mensen met hoopgevende verhalen. In mijn werk vertel ik vaak verhalen over heel normale mensen die onder bijzondere omstandigheden veerkracht laten zien.’

Het valt inderdaad op bij een bezoek aan het Stedelijk: Steyerl heeft een talent om uitzonderlijke hoofdpersonen voor haar kunstwerken te vinden. In Liquidity, Inc. vertelt ze bijvoorbeeld het verhaal van Jacob Wood, een Amerikaanse bankier die na de beurskrach in 2008 een nieuwe carrière begon als professioneel bokser. Factory of the Sun is onder meer geïnspireerd op ‘takeSomeCrime’, een mysterieuze Canadees die wereldberoemd werd met zijn dansfilmpjes op YouTube. Steyerl vindt deze mensen via via, vertelt ze. Vaak zijn het kennissen, soms verre familieleden. In haar installaties mixt ze hun verhalen met fictieve elementen, zoals een absurdistisch weerbericht dat het humeur van de kijker voorspelt (Liquidity, Inc.), of een videogame waarin spelers in gouden pakken moeten dansen om zonne-energie op te wekken (Factory of the Sun).

Ook de tips waar Steyerl zich als Weekendgids goed bij voelt, zou je kunnen zien als een eerbetoon aan sterke personen. In haar lijstje geen restaurants of modemerken, maar vooral mensen wier kunst en ideeën haar eigen werk hebben beïnvloed.

Boek: Ways of Being door James Bridle

null Beeld

‘James Bridle is een getalenteerd schrijver en kunstenaar die heel interessant werk maakt over technologie. In zijn vorige boek, New Dark Age, beargumenteerde hij dat hoewel we dankzij technologie steeds meer toegang tot informatie hebben, we tegelijkertijd veel minder weten. Zo hebben we totaal geen grip op de algoritmen die ons gedrag online sturen. Hij vergelijkt dat met de Middeleeuwen: in plaats van in een nieuwe Verlichting, bevinden we ons juist in duistere tijden.

Zijn nieuwe boek Ways of Being verschijnt in april, ik was een van de gelukkigen die het alvast mocht lezen. In dit boek richt hij zich vooral op de wisselwerking tussen technologie en de natuur. Hij laat zien dat veel technologie erop is gericht om de natuur uit te buiten. Zo schrijft hij over de manier waarop satellietbeelden van het landschap in Griekenland worden ingezet voor mijnbouw. De negatieve impact van technologie op de natuur komt dus uitgebreid aan bod, maar wat ik heel mooi vind is dat hij ook reflecteert op hoe technologie juist een positieve, of in ieder geval minder schadelijke impact op de aarde zou kunnen hebben. Aan het einde van het boek heeft hij het er bijvoorbeeld over hoe bepaalde planten ingezet zouden kunnen worden om metalen die wij als mensen gebruiken te winnen, wat een minder schadelijke vorm zou kunnen zijn dan mijnbouw.’

Kunstenaar: Heja Netirk

‘De Koerdische actrice, zangeres en filmproducent Heja Netirk speelt een rol in twee van mijn kunstwerken: in de installatie This Is The Future die nu in het Stedelijk te zien is, en in Extra Space Craft, dat werk zit niet in de tentoonstelling. This Is The Future gaat over een vrouw die in de gevangenis een tuin laat ontstaan. Dat verhaal is direct op het leven van Netirk gebaseerd.

In 2016 zat Netirk negen maanden vast in een Turkse gevangenis. Ze werd gearresteerd omdat ze zich op een vreedzame manier verzette tegen het Turkse regime. In 2017 produceerde ze de speelfilm Momê, die gaat over haar arrestatie en wat daaraan voorafging. Ze speelt er zelf de hoofdrol in. In 2018 vluchtte Netirk naar Duitsland omdat ze in Turkije als activist niet veilig was en het gevaar liep om opnieuw gearresteerd te worden. Na een lang proces heeft ze nu eindelijk de status van vluchteling gekregen. Over vluchteling zijn in Duitsland maakte ze met haar band Birds of Babylon het lied Boomerang Refugee.

Netirk heeft het talent om de dingen die ze heeft meegemaakt om te zetten in heel krachtige kunst. De tuin die ze in de gevangenis aanlegde is daar een mooi voorbeeld van. Zoiets lijkt onmogelijk, maar zij en een paar andere gevangenen kregen het voor elkaar. Ze maakten een voedingsbodem door op stukjes papier te kauwen en plantten daar zaden in die ze hadden meegesmokkeld. Het geeft veel vreugde om iets te laten groeien, zeker in zulke barre omstandigheden.’

Videoclip: Open Hand van Kojey Radical

‘De eerste keer dat ik deze video zag van de Britse rapper en spokenwordartiest Kojey Radical, werd ik helemaal omvergeblazen. De video en het nummer zitten vol met verwijzingen naar onderdrukking, tegelijkertijd zit er ook een hoopgevende boodschap in. Aan het begin van de video zit Kojey Radical gebogen op de grond, zijn handen zijn geboeid. Gaandeweg strekt hij zijn rug en op een gegeven moment gooit hij zijn boeien af en begint te dansen. ‘We hoeven niet langer onze vuisten te ballen voor de revolutie’, zingt hij. En: ‘een geopende handpalm laat zien dat de scheidingen tussen ons door mensen zijn gemaakt.’ Ik vond dat een sterk beeld, van een vuist een open handpalm maken. Wel is het natuurlijk een kwetsbaar gebaar, iets wat je alleen maar kunt doen als je ook heel sterk bent, en je het vertrouwen hebt dat de ander tegenover je geen misbruik zal maken van je kwetsbaarheid.’

Muzikant: Kassem Mosse

Kassem Mosse Beeld Inga Kerber
Kassem MosseBeeld Inga Kerber

‘In het algemeen voel ik me helemaal niet aangetrokken tot techno, maar de draai die Kassem Mosse aan dit genre geeft vind ik heel bijzonder. Toen ik jaren geleden zijn muziek voor het eerst hoorde was ik gelijk verkocht, en sindsdien hebben we veel samengewerkt. Hij heeft onder andere de muziek gemaakt voor mijn video-installatie Liquidity, Inc..

De elektronische muziek van Mosse klinkt jazzy, hypnotisch en heel onconventioneel. Wat ik leuk vind is dat hij werkt met experimentele instrumenten en geluiden. Hij verwerkte bijvoorbeeld de ontzettend herkenbare ‘notificatie-ping’ van de smartphone in zijn tracks.

Kassem Mosse werkt meestal ook met goedkope opnameapparatuur, waardoor de tracks nogal krakerig klinken en veel ruis bevatten. Dat past goed bij mijn werk en de manier waarop ik zelf met beelden omga, ik verwerk bijvoorbeeld vaak gruizige en pixelige beelden in mijn video’s.’

Wetenschapper: Francesca Bria

Francesca Bria Beeld Corbis via Getty Images
Francesca BriaBeeld Corbis via Getty Images

‘In discussies over data en privacy gaat het vaak over de vraag wat bedrijven met onze data doen en of dat ethisch gerechtvaardigd is. Daarbij vergeten we vaak een veel fundamentelere vraag: is het eigenlijk niet gek dat bedrijven toegang tot die data hebben, en wij zelf als burgers niet of nauwelijks? Data-wetenschapper Francesca Bria houdt zich bezig met die vraag. Ze is wat mij betreft een van de interessantste en inspirerendste stemmen in het debat over technologie en data.

Bria is voorzitter van het Italiaanse nationale fonds voor innovatie en daarvoor werkte ze als hoofd digitale technologie van de stad Barcelona. In die functie in Barcelona heeft ze verschillende onderzoeksprojecten geleid die gingen over het democratiseren van data. Dat klinkt misschien wat abstract, maar het gaat juist over heel concrete dingen. Burgers produceren samen allerlei data, zoals hoeveel water of elektriciteit een stad, wijk of straat gebruikt. Die data worden verzameld en door de overheid of door bedrijven gebruikt, ze hebben monetaire waarde. Bria’s uitgangspunt is dat die data vrij toegankelijk zouden moeten zijn voor alle burgers. Zij ‘maken’ die data immers, dus zouden zij ook moeten kunnen bepalen wat ermee gebeurt.’

Activiteit: Wildplukken

null Beeld Getty Images/iStockphoto
Beeld Getty Images/iStockphoto

‘Ik zou iedereen willen aanraden om met wildplukken te beginnen. Er zijn zo veel planten die in grote hoeveelheden in het openbaar groeien, zoals brandnetels, vlierbloesem, bramen en kamille. De meeste planten kun je makkelijk herkennen. Het geeft zo veel voldoening om bijvoorbeeld brandnetelsoep te maken met brandnetels die je zelf hebt geplukt.

Momenteel ben ik op vakantie aan de Middellandse Zee en het valt me op dat er hier een hele deeleconomie rond eten bestaat. Mensen verbouwen zelf groenten en ruilen dat bijvoorbeeld voor fruit van de buurman. Of iemand trekt eropuit om in het wild iets te plukken en deelt dat dan met vrienden en familie. Het is een soort alternatieve economie waar geen geld aan te pas komt, die gaat over wederkerigheid en samen delen wat de natuur je geeft.

Er zijn een paar dingen waar je op moet letten bij het wildplukken. Natuurlijk moet je niet te veel plukken, zodat er genoeg planten overblijven. En je moet goed opletten dat je geen giftige dingen eet. Bovendien is het handig om uit te zoeken of de gemeente waar je woont chemische bestrijdingsmiddelen gebruikt op planten in de publieke ruimte. In Berlijn, waar ik woon, zijn de planten in de meeste parken en op kerkhoven in ieder geval pesticidevrij.’


CV Hito Steyerl

1 januari 1966 Geboren in München.

1987–1990 Studeert aan het Japan Institute of Moving Image in Tokio.

1992–1998 Studeert Televisie en Film in München.

2003 Doctoraat in de Wijsbegeerte in Wenen.

2008 Neemt deel aan de Biënnale van Shanghai.

2009 Films Lovely Andrea en Red Alert op Documenta 12 in Kassel.

2009 Solotentoonstelling bij de Neuer Berliner Kunstverein.

2012 Essaybundel The Wretched of the Screen.

2014 Overzichtstentoonstelling Too Much World in het Van Abbemuseum, Eindhoven en het Institute of Modern Art, Brisbane.

2015 Namens Duitsland op de Biënnale van Venetië.

2015 Eye Prize van het Eye Filmmuseum in Amsterdam.

2016 Installatie Hell Yeah We Fuck Die op de Biënnale van São Paulo.

2019 Solotentoonstelling Power Plants in de Serpentine Galleries, Londen.

Hito Steyerl woont en werkt in Berlijn. De tentoonstelling I Will Survive is t/m 12 juni te zien in het Stedelijk Museum Amsterdam.

Meer over