EssayWie betaalt wat

Een Tikkie is zo verstuurd, maar gaat er ook iets verloren als we álles verrekenen?

null Beeld Johan Kleinjan
Beeld Johan Kleinjan

Tikkie en andere betaalapps hebben het ongemakkelijke moment dat de rekening wordt gepresenteerd voor altijd veranderd. Dat brengt ook nieuwe ongemakken met zich mee: een onverwachte Tikkie of een té nauwkeurig bijgehouden huishoudrekening kan de sfeer aardig bederven. Gaat er met de Tikkie niet ook iets verloren in ons sociaal verkeer?

Een oud-collega van mijn vader nam elke dag de krant mee naar werk. Zodra hij hem uit had, bood hij hem aan aan een andere collega. Als die wel zin had in de krant, vroeg de man snel: ‘Guldentje?’. Daarop volgde doorgaans een verbaasde, ongemakkelijke reactie – maar óók de overhandiging van een gulden. (In die tijd had iedereen natuurlijk nog cash op zak)

De uitspraak ‘guldentje’ staat binnen mijn gezin nog altijd symbool voor vrekkigheid. Maar in retrospectief heb ik best respect voor die oud-collega van mijn vader. Kom maar eens om zoveel moed, in het huidige tijdperk van Tikkies en Wiebetaaltwat-apps. Elke dag weer die verbale confrontatie aangaan; zoveel ongemak trotseren voor zo weinig geld. Vandaag had hij simpelweg achteraf een betaalverzoek kunnen appen met de omschrijving ‘Krant’. Scheelt een hoop scheve blikken, en je krijgt evengoed het geld op je rekening.

De afgelopen jaren is een wildgroei ontstaan aan betaalapps: elke bank heeft er één, en daarnaast zijn er eindeloos veel online kostenverdelers als Wiebetaaltwat, Tricount, Splitwise, Splid. We lijken collectief af te willen van dat onvermijdelijke, ongemakkelijke einde aan een avondje uit met vrienden, collega’s of met een date. Het moment dat de rekening op tafel komt en de vraag rijst: wie gaat er betalen?

Of, voor wie wel eens First Dates kijkt: het moment met het kistje. In dat programma – waarin mensen in een met camera’s behangen restaurant op blind date gaan – zorgt het verdelen van de rekening, gepresenteerd in een houten schatkistje, doorgaans voor de meest gênante gesprekken.

Man: ‘Ik wil graag betalen.’

Vrouw: ‘Oké, wat aardig. We kunnen ook splitten, hoor.’

Man: ‘Ja, wil je liever splitten?’

Vrouw: ‘Ik zeg alleen dat het kan.’

Man: ‘Nou, goed dan, als jij erop staat.’

En als de serveerster komt: ‘Ze stónd erop.’

Ben ik de enige die elke aflevering weer uitkijkt naar dit moment?

Zo veel gedoe

Goed, buiten de veilige omgeving van bank en tv is natuurlijk niemand dol op dat soort situaties. Dat dachten ze ook bij Abnamro, toen een groep digitale ontwikkelaars daar in 2016 de opdracht kreeg een zo groot mogelijk probleem op te lossen met een zo simpel mogelijke app. De grootste ergernis binnen het team: afrekenen na een avond in de kroeg. Dat minutieus verdelen van de rekening, óf zelf de volle mep betalen en vervolgens aan iedereen je Iban moeten uitspellen: dat moest toch efficiënter kunnen?

Het team startte een onderzoek en kwam erachter dat geld terugbetalen via Iban-rekeningen door het hele land voor een hoop frustratie zorgde. ‘Het was niet dat mensen niet wilden betalen’, zegt Moreno Kensmil, inmiddels hoofd marketing bij Tikkie, ‘maar het was gewoon zo veel gedoe.’ De respondenten zaten vaak weken tot maanden op hun voorgeschoten geld te wachten. ‘Wat dan weer zorgde voor onderlinge irritatie.’

Tikkie biedt gebruikers de mogelijkheid via een simpel Whatsappbericht een bedrag terug te vorderen. Een jaar na de lancering in 2016 had de app al een miljoen gebruikers; inmiddels zijn het er zes miljoen. ‘Tikkie’ is als verzamelnaam voor digitale betaalverzoeken opgenomen in de Dikke Van Dale.

De exponentiële groei van Tikkie doet denken aan die van de Amerikaanse equivalent: Venmo, in 2009 gelanceerd door PayPal, inmiddels zo’n 52 miljoen gebruikers. De waarde van Venmo werd in 2013 geschat op 0,1 miljard dollar, momenteel op zo’n 40 miljard. De grootste aanjager van die waarde zit vermoedelijk in het wegnemen van sociaal ongemak, schrijft Lana Swartz, onderzoeker aan de Universiteit van Virginia, in haar boek New Money: How Payment Became Social Media. De uitdrukking ‘I’ll Venmo it to you’ maakt een eind aan een van de grootste taboes van menselijke interactie, schrijft Swartz: financiële transacties tussen vrienden.

Nieuw ongemak

Maar de vraag is of onderlinge financiële frustraties met apps als Venmo en Tikkie echt zijn opgelost: waarschijnlijker is dat met de opkomst van dit soort apps een heel nieuw scala aan ongemakken ontstaat. Een rondvraag bij mijn vrienden en kennissen zorgt voor een oneindige toevoer van anekdotes en irritaties. Vrienden die een tikkie sturen voor elke kop koffie, terwijl jij dat nooit zou doen. Vrienden die juist géén Tikkie sturen, terwijl dat wel was afgesproken – zodat jij je schuldig voelt. Vrienden die Tikkies niet betalen, ondanks meerdere herinneringen.

Veelgehoord bezwaar: Tikkies maken alles zo zakelijk. Het romantische idee van attent zijn, van ‘elkaar mee uit nemen’ verdwijnt met de betaalverzoeken, alsof je met al je vrienden een gezamenlijke rekening hebt. Maar ja, probeer maar eens te breken met een traditie die zo snel en gretig is ingevoerd. Als je galant wilt zijn en eens iemand trakteert, krijg je bij een volgende gelegenheid doorgaans alsnog de rekening van anderen gepresenteerd.

Ondertussen is het nog maar de vraag of bijvoorbeeld eerste dates – en de onvermijdelijke vraag wie die gaat betalen – financieel echt soepeler verlopen door de mogelijkheid van digitaal splitten. Mijn favoriete Tikkie-anekdote is vermoedelijk die van een goede vriendin die op date ging met een jongen die al maanden riep dat hij haar mee uit eten wilde nemen. Uiteindelijk ging ze overstag, ze aten samen, en dronken daarna nog een drankje bij haar thuis. De jongen werd enthousiast en vroeg of hij ook mocht blijven slapen, maar daar had mijn vriendin niet zo’n zin in. Haar date liet zich zonder discussie de deur uit zetten, maar stuurde een paar dagen later wel een gepeperde Tikkie, zonder verdere boodschap erbij.

‘Wat zal ik doen’, zei mijn vriendin destijds, terwijl we samen staarden naar het betaalverzoek op haar telefoon. Er zat zoveel woede en teleurstelling in die Tikkie: alsof hij met het sturen ervan in een keer alles wat hij die avond tegen haar gezegd had (hoe leuk hij haar vond, hoe slim, hoe aantrekkelijk) weer introk.

Uiteindelijk besloten we dat mijn vriendin de Tikkie maar gewoon moest betalen, maar verder ook niets van zich zou laten horen. Economische gelijkheid gecombineerd met superieur zwijgen – dat idee.

Ten overvloede: tussen haar en die jongen is het nooit iets geworden.

Trakteren

Betaalverzoekjes achteraf zijn handig en vermoedelijk leiden ze ook tot een eerlijkere verdeling van uitgaven binnen je vriendengroepen en verkering. Maar ondertussen is het nog maar de vraag of Tikkies beter zijn voor relaties, zegt gedragspsycholoog Gea Schonewille. Schonewille werkt als sociaal psycholoog bij Dijksterhuis en Van Baaren, een onderzoeksbureau gespecialiseerd in gedragsverandering. Hiervoor werkte ze zes jaar als onderzoeker bij voorlichtingsinstituut Nibud.

Schonewille legt uit hoe relaties worden opgebouwd door het wederzijds verlenen van gunsten. ‘Elke relatie, of het nu gaat om vriendschap of verkering, is gebaseerd op die uitwisseling. Dat kan in de vorm van diensten, zoals helpen schilderen, advies geven of een luisterend oor bieden, maar ook door voor elkaar te betalen.’

Tijdens het beruchte betaalmoment van First Dates, en eigenlijk tijdens alle eerste afspraakjes, kun je vaak uit de manier waarop mensen zich financieel opstellen al aflezen wat ze van elkaar vinden. De persoon die aanbiedt te trakteren, geeft in zekere zin de eerste voorzet voor een uitwisselingsrelatie. Staat de ander er vervolgens op te splitten, dan is de kans groot dat diegene het etentje niet zo gezellig vond: je staat liever niet in het krijt bij iemand die je nooit meer wil zien. Antwoordt iemand in dat geval als bedankje de volgende keer te willen betalen, dan weet je: dat zit wel goed.

null Beeld Johan Kleinjan
Beeld Johan Kleinjan

In een gezonde relatie verlangen mensen naar wederkerigheid, vertelt Schonewille. Je voelt aan of je de ander iets verschuldigd bent, of dat je juist aan de beurt bent om te ontvangen. Met de introductie van de Tikkie wordt de natuurlijke opbouw van zo’n wederkerige relatie enigszins verstoord. Je hoeft niet meer aan te voelen of je aan de beurt bent om te betalen, hoogstens wie aan de beurt is voor te schieten en de Tikkie te versturen.

Zo zorgt de app ervoor dat wederkerige relaties minder organisch ontstaan, zegt Schonewille, ‘terwijl dat eigenlijk wel wenselijk is’. Tikkies ontnemen je de ruimte om in te schatten dat een middag helpen klussen ook een goede manier is om een voorgeschoten etentje terug te betalen. Ze ontnemen je de mogelijkheid binnen een relatie zelf uit te vinden wat van ‘waarde’ is.

Eenzelfde effect heeft de wiebetaaltwat-rekening: het online programma waarin elke deelnemer aan een huishouden, uitje of etentje kan aangeven wat hij of zij er precies aan heeft betaald, zodat vervolgens wordt uitgerekend aan wie je welk bedrag nog moet overmaken.

Weer is het streven eerlijk- en rechtvaardigheid: zo betaalt iedereen precies even veel. Maar ook de wiebetaaltwat houdt geen rekening met verschillende psyches en de bijbehorende manieren van omgaan met geld. Een goede vriend – meer het type laisser-faire dan strak huishoudboekje – had bijvoorbeeld een huisgenoot die werkelijk alles wat binnenshuis geconsumeerd werd bijhield op hun wiebetaaltwat. Nam hij een slok cola uit haar fles, zag hij dat een paar uur later terug in hun gezamenlijke rekening. De sfeer werd er niet beter op; inmiddels wonen ze allebei ergens anders.

Financieel foto-album

Tegelijkertijd kunnen Tikkies en wiebetaaltwat-rekeningen ook bevorderend werken voor het opbouwen van relaties. Een collega vertelde me hoe prettig ze het vindt om elke keer dat ze met haar vriendinnen op vakantie gaat alle uitgaven in hun gezamenlijke wiebetaaltwat te categoriseren. Niet alleen omdat iedereen zo even veel betaalt, maar ook omdat ze af en toe kan terugkijken wat voor reizen ze allemaal gemaakt hebben. ‘Het weekje skiën van drie jaar geleden, het tripje naar Boedapest, het uithuilweekend toen een van ons was gedumpt, alles staat erin’, vertelt ze. Als een soort financieel fotoalbum, of een Instagrampagina vol gezellige transacties.

Onderzoeker Lana Swartz beschrijft in haar boek hoe betaalapps steeds meer de gedaante van sociale media zijn gaan aannemen. Tikkies worden aangekleed met grappige emoticons of geinige tekstjes, vergelijkbaar met de bijschriften van Facebookfoto’s. De betaler krijgt een vrolijk gifje als het geld is overgemaakt. Bij het Amerikaanse Venmo is het ook mogelijk zomaar geld naar iemand over te maken: gebruikers sturen vrienden bijvoorbeeld het bedrag voor een koffie, biertje of bos bloemen, als ze weten dat diegene een zware dag heeft. Bijnaam voor deze transactie is de ‘penny-poke’ – geleend van de ‘poke’-functie op Facebook.

Venmo biedt gebruikers ook de mogelijkheid hun betaalgeschiedenis openbaar te maken. Zo is die niet alleen terug te zien voor henzelf, maar ook voor al hun online vrienden. Gevolg is dat Venmo net als Instagram of Facebook een manier wordt om je leuke leven tentoon te stellen. In Amerika wordt al gesproken van ‘Venmo-anxiety’, een vorm van fear of missing out die voortkomt uit de spectaculaire betaalgeschiedenis van anderen.

Guldentje

Persoonlijk heb ik een haat-liefde-relatie met de Tikkie. Met het ontvangen ervan heb ik geen enkel probleem: ik betaal altijd direct, vaak zonder er verder bij na te denken. Maar Tikkies versturen vind ik heel lastig: doorgaans betaal ik liever de volle mep dan dat ik achteraf een betaalverzoek stuur.

Uiteraard verraadt dit mijn geprivilegieerde afkomst en situatie: ik kan het me veroorloven niet altijd geld terug te vragen. Ondertussen heb ik genoeg vrienden die economisch net zoveel privileges kennen, maar wel zonder blikken of blozen een Tikkie sturen voor een kop koffie of fles wijn.

Hoe je omgaat met betaalverzoeken hangt samen met hoe je psyche in elkaar zit, legt Schonewille uit. De mens heeft een aantal basisbehoeften, waaronder die aan verbinding met anderen en aan een positief zelfbeeld. Iemand die, zoals ik, liever geen Tikkies stuurt, ziet zichzelf graag als een vrijgevig persoon: als iemand die niet moeilijk doet.

Kan kloppen: ik ben opgevoed in een omgeving waar gulheid werd aangemoedigd. Toen ik die oud-collega weer ter sprake bracht, vertelde mijn vader dat het ook wel eens voorkwam dat die man bij hem een krant kwam lenen. ‘Eigenlijk had ik toen natuurlijk ook moeten zeggen: ‘guldentje?’’, zei hij. ‘Maar ik kon het gewoon niet.’

Bij mensen die juist wel makkelijk Tikkies versturen, heeft in de opvoeding misschien meer de nadruk gelegen op rechtvaardigheid, zegt Schonewille. ‘Die hebben bijvoorbeeld meegekregen dat iedereen gelijk is, dus dat het voor zich spreekt dat iedereen even veel betaalt.’

Betaald! Overgemaakt! Vinkje!

Die andere menselijke basisbehoefte, aan verbinding met anderen, wordt bij uitstek aangesproken in betaalverzoeken binnen groepsapps. ‘Als daar een Tikkie wordt gedeeld, wil je die eigenlijk meteen betalen, en liefst ook een berichtje sturen om te laten weten dat je dat hebt gedaan’, zegt Schonewille. Ook dit heeft weinig te maken met puur altruïsme, en des te meer met het verankeren van je eigen positie binnen de groep. Al die nietszeggende reacties (Betaald! Overgemaakt! Vinkje!) zijn in wezen allemaal vormen van zelfbevestiging.

Overigens kun je die behoefte aan groepsgevoel ook prima inzetten als winstpakker. Een kennis vertelde me dat een vriend van haar vrijwilligerswerk ging doen in Afrika, en daarvoor geld inzamelde. In hun groepsapp deelde hij een open Tikkie waarbij je zelf het bedrag mag invullen. Ondertussen sprak hij met twee vrienden af dat zij meteen in de groep zouden zeggen dat ze 50 euro hadden gedoneerd. Het idee was natuurlijk dat iedereen dan 50 euro zou doneren, of nog meer. Niemand wil de vrek van de groep zijn.

Het lastige van Tikkies en wiebetaaltwat is dat er nog geen duidelijke etiquette over bestaat, geen alom bekende ongeschreven regels. Toen een vriendin laatst een etentje had met de vrienden van haar nieuwe geliefde, sloofde zij zich flink uit: ze nam dure wijn mee en een heel scala aan bijzondere kazen. Een dag later kreeg ze een mail met een wiebetaaltwat-overzicht: iedereen had zijn bijdrage aan het etentje ingevuld, van de flessen spa tot de kaasstengels.

Mijn vriendin zat ineens in een lastig pakket: enerzijds voelde ze zich ongemakkelijk over het invullen van de prijzen van ‘haar’ wijn en kaas – die waren veel duurder dan de pastasalades en sixpacks bier die verder waren opgegeven. De andere optie was alleen meebetalen aan de kosten van de anderen, bovenop die van haarzelf. Ze koos een middenweg en voerde haar eigen bedragen sterk afgerond naar beneden in. Haar behoefte aan groepsgevoel won het daarmee van haar rationele berekening.

Gierigheid

Het team van ABNAmro voelt zich ondertussen niet verantwoordelijk voor welke vorm van ‘Tikkie-terreur’ dan ook. ‘Wij bieden alleen de faciliteit om geld over te maken’, zegt Moreno Kensmil. ‘Hoeveel wie betaalt en waaraan, dat moeten mensen echt onderling bespreken.’ Schonewille denkt er ook zo over. ‘Het wordt steeds belangrijker om binnen vriendengroepen een paar goede afspraken te maken over de Tikkie-etiquette’, zegt zij. ‘Vooral om onderhuidse irritaties te voorkomen.’

En hoewel het natuurlijk altijd gniffelen is om belachelijk kleine betaalverzoeken, ligt het gemiddelde Tikkie-bedrag op 37 euro. ‘Slechts 10 procent van de transacties is minder van 5 euro’, weet Kensmil. Wat dat betreft valt het dus nog mee met de veronderstelde Hollandse gierigheid op de app.

Wie weet hoeven we de in de toekomst trouwens helemaal niet meer over geld te praten tijdens een avondje in de kroeg. Tikkie heeft sinds kort een nieuwe functie: Tikkie Check, een samenwerking tussen de app en verschillende horecazaken. Het idee is dat je bij binnenkomst in het café een QR code scant op je tafeltje, waardoor je direct een online rekening opent. Vervolgens reken je niet meer af bij de bar of bij de ober, maar zelfstandig, met je telefoon. Zo kun je in één beweging al je vrienden aan tafel laten meebetalen.

Zou First Dates net zo vermakelijk zijn als de deelnemers van te voren zo’n QR-code konden scannen? Als er geen serveerster meer bij de tafel kwam staan die even vrolijk als veelzeggend vraagt: ‘En, wie gaat hem betalen?’

Het beste antwoord op die vraag kwam van deelneemster Sofie (20). Een meisje op roze Dr. Martens-kistjes, het haar in zo’n hippe korte pony. Ze speelde gitaar in drie bands, vertelde de voice-over. Wat deed een meisje als zij in een programma als dit?

Toen het kistje op tafel kwam, boog Sofie zich naar haar tafelgenoot, kneep haar ogen mysterieus samen en zei: ‘Zullen we wegrennen?’ Ik weet het niet zeker natuurlijk, maar ik kan me voorstellen dat haar date precies op dat moment inzag dat Sofie misschien wel de vrouw van zijn leven kon zijn. Hij nodigde haar direct uit voor een etentje bij hem thuis, en – zo vertelde de aftiteling – een derde date zou er ook snel komen.

Overigens renden ze niet weg, natuurlijk, Sofie en haar date. Ze besloten de rekening te splitsen. Maar het gaat om het idee.

Meer over