EEN GRUWELIJK RITUEEL

HET BEGINT 's ochtends bij het ontwaken meestal met een gevoel van lichte paniek. Even denk je dat je misschien een afspraak met de tandarts hebt of ergens als spreker dient op te treden, maar dan besef je al gauw dat het allemaal nog veel erger is: je moet op...

Zelden, zo is mijn ervaring, voel je je zo benard en verlaten als wanneer je zit te wachten op het vervoer dat je naar een buitenlandse bestemming behoort te brengen. En zelden voel je je zo opgelucht als wanneer je heelhuids van een verblijf in den vreemde terugkeert en je in je comfortabele woonkamer de verschrikkingen kunt proberen te vergeten met behulp van een stapel Hollandse kranten en videobanden vol misgelopen televisie-programma's.

In de beangstigende periode tussen vertrek en terugkeer kwelt vooral de vraag die de titel vormt van het literaire testament van de rusteloze reiziger Bruce Chatwin: What am I doing here?

De werken van Chatwin lagen de afgelopen maanden in hoge stapels in de boekwinkel, naast al die andere bundels met verhalen over verre oorden. Over het geheel genomen doen die boeken wat ze moeten doen. Een reisverhaal, zo heeft Lévi Weemoedt gesteld, dient namelijk te beschrijven waarom men beter thuis kan blijven.

Toch laten de lezers van de relazen met ontberingen van de Therouxs, Notebomen en Lieve Jorissen zich geregeld verleiden tot een avontuur in het buitenland. Ver weg gaan is tegenwoordig belangrijk omdat het status geeft, merkte de psychiater Lucas Jansen onlangs op in een boeiend artikel in het Algemeen Dagblad. Het idee heeft postgevat dat je niet goed leeft als je niet op reis gaat.

Jansen heeft zelf, gewapend met injectienaalden en verdovende middelen, talloze overspannen mensen uit het buitenland moeten halen. Als geen ander kent hij de psychische nood waarmee menig reiziger te kampen heeft.

Reizen, dat weten we allemaal, kost een hoop geld en is slecht voor het milieu. Maar reizen - en dat beseffen we minder goed - brengt ook geestelijke verwondingen met zich. Relaties die redelijk liepen, zijn gestrand doordat de partners, die elkaar in het dagelijks leven zo'n beetje konden ontlopen, ineens wekenlang op elkaars lip zaten.

Kleine ergernissen escaleren op reis geregeld tot grote conflicten, weten reisgenoten. Toch prijzen zij zich begrijpelijkerwijs nog gelukkig als zij zich vergelijken met alleengaanden. Niets is treuriger dan een eenzame stakker aan een restauranttafel met zo'n 'zie je wel dat je het in je eentje best naar je zin kunt hebben'-pose.

Reizigers vertonen de neiging zich vreemd te gedragen. Jansen weet te vertellen over depressies, manisch gedrag, angststoornissen en paniekaanvallen. Maar minder ernstige vormen van afwijkend gedrag doen zich eveneens voor. Cultuurbarbaren die in eigen land nimmer een tentooonstelling bezoeken, voelen zich over de grens plotseling verplicht zich door saaie musea en paleizen te laten rondleiden. Dodelijke verveling is het gevolg van dit vakantiedwangverschijnsel.

Tot diepe inzichten lijkt al dat gereis niet te leiden. Reislustigen die gebroken terugkeren uit - ik noem maar wat - Japan of China, vertellen je meestal alleen maar dingen die je al weet van de documentaires die je lekker thuis voor de buis hebt bekeken.

Verder kenmerken de buitenlandse gesprekken die volgen op de gevreesde vraag 'Where are you from?', zich doorgaans door een deprimerende oppervlakkigheid. Zij maken in ieder geval duidelijk dat buitenlanders over het geheel genomen niet boeiender zijn dan Hollanders. Wie veel reist, schreef Godfried Bomans, zal merken dat hij het waarlijk interessante aan mensen ook in zijn eigen straat had kunnen opmerken.

Geluk, zo liet Maarten 't Hart onlangs aan HP/De Tijd weten, hangt voor een belangrijk deel samen met de wetenschap dat je niet op reis hoeft. Toch brengt reizen vanzelfsprekend niet louter rampspoed. Je hebt namelijk in het buitenland wel eens van die bijzondere momenten.

Als je even niet kampt met diarree, pijnlijke voeten of uitputtingsverschijnselen. Als je portefeuille of koffer niet net gestolen is. Als je niet zojuist door een vreemdeling in een onbegrijpelijke taal uitgescholden bent.

Als je je niet afgezet weet door ongure snuiters, niet loopt te puffen van de hitte, niet vertwijfeld de weg aan het zoeken bent, niet een of ander oneetbaar exotisch gerecht naar binnen probeert te krijgen.

Op zulke zeldzame momenten in het buitenland, wanneer het leven bijna net zo aangenaam is als thuis, kun je je opmerkelijk gelukkig wanen. Op zulke momenten ervaar je het heerlijke gevoel van opluchting van een masochist die, tijdens een urenlange pijniging, eventjes van zijn boeien en klemmen verlost wordt. Op zulke momenten vergeet je een ogenblik de waarheid van dat aloude Engelse gezegde: 'abroad is a terrible place'.

Meer over