OMMETJESZaandam

Duizend bommen en granaten: deze Zaanse wapenfabriek is nu een explosie van creativiteit

null Beeld Joost Stokhof
Beeld Joost Stokhof

Reis deze zomer door Nederland met de Volkskrant. Wekelijks drie nieuwe audiotours voor liefhebbers van natuur, cultuur en architectuur. Aflevering 7: wandel met reisjournalist Sander Groen over het terrein van een voormalige wapenfabriek in Zaandam.

Ommetje 7

Waar Zaandam

Wat? Industrieel erfgoed
Hoe & hoe lang Wandelen, 3 km, 2 uur

Het Hembrugterrein is ruim een eeuw lang een blinde vlek op de kaart. Hier, in het hart van de Stelling van Amsterdam, worden sinds 1899 wapens, artillerie en munitie voor de krijgsmacht in Nederland en de overzeese gebiedsdelen geproduceerd. In de tientallen gebouwen van het Staatsbedrijf der Artillerie-Inrichtingen werken op het hoogtepunt 8500 mensen, die zwijgplicht hebben over wat er zich afspeelt op het mysterieuze, door hoge hekken en prikkeldraad omgeven militaire industrieterrein. Het ligt vlakbij de bewoonde wereld, maar er wordt alles aan gedaan om omwonenden onwetend te houden; de dodelijke producten worden getest op een ondergrondse schietbaan en in een zogeheten beproevingsgebied, omringd door een ‘plofbos’ dat drukgolven opvangt en lawaai dempt.

De wapen- en munitiefabriek doet goede zaken tijdens de Eerste Wereldoorlog, als Nederland neutraal blijft maar zich tot de tanden bewapent, tijdens de Tweede Wereldoorlog, als de nazi’s de fabriek overnemen, tijdens de Oorlog in Nederlands-Indië en tijdens de Koude Oorlog. Daarna verdwijnt de behoefte aan wapentuig, bommen en granaten. Defensie vertrekt in 2000 en het laatst overgebleven onderdeel, Eurometaal, sluit in 2003. De Hembrug blijft militair terrein en spergebied tot 2014. Dan gaan de sloten van de hekken en worden het terrein gesaneerd en de gebouwen deels opgeknapt.

Ga voor de volledige wandelroute door het Kuinderbos, compleet met audiotour, naar volkskrant.nl/ommetjes.

Het Hembrugterrein meet 42,5 hectare, waarvan eenderde uit bos bestaat, en er staan 115 gebouwen, waarvan 51 met een monumentenstatus. Sinds 2014 vestigen zich hier creatieve, culinaire en culturele ondernemers, variërend van kunstenaars en musea via een frietfabriek en een woonwinkel tot een evenemententerrein en een hip restaurant met terras. Maar het is niet gepolijst: sommige gebouwen zijn nog bouwvallen en de helft van het terrein is nog afgesloten. In 2018 verkocht het Rijksvastgoedbedrijf het Hembrugterrein voor 41 miljoen euro aan een projectontwikkelaar die er duizend woningen wilde realiseren, maar dat plan werd door de Raad van State getorpedeerd. Voorlopig blijft het hier nog wel even rafelig.

Koffie in het transformatorhuis

null Beeld Joost Stokhof
Beeld Joost Stokhof

De huiskamer van het Hembrugterrein is Bind. Een vervallen transformatorhuisje uit 1936 is getransformeerd tot koffiekamer, werkplek, ontmoetingsruimte en clubhuis voor de bewoners en bezoekers van het Hembrugterrein. Er zijn lezingen, concerten, films en etentjes, soms wordt er brood gebakken in de leemoven, je kunt er je nagels lakken en stekjes ruilen, aan de bar zijn IJbiertjes, gemberlimonade, muntthee en slow-koffie verkrijgbaar en de tuin is voorzien van zitjes en hangmatten. Bind ligt niet helemaal centraal en voelt toch als het epicentrum van het Hembrugterrein. Als ze open zijn, tenminste, want dat is niet zo vaak (vanaf 20 augustus op donderdag-, vrijdag- en zondagmiddag). Wel altijd open is het ‘Bind-buurtbadhuisje’: achter een zware stalen deur schuilt een ruimte van 70 centimeter breed en twee meter diep, versierd met een mozaïek van tienduizend steentjes in rustgevende aardetinten en Marokkaanse patronen. Iedereen mag er gratis en voor niks een douche nemen.

Een expo in de staalharderij

null Beeld Joost Stokhof
Beeld Joost Stokhof

De complete versie van deze wandelroute, die je vindt op volkskrant.nl/ommetjes, vertelt de honderdjarige geschiedenis van de wapen- en munitiefabriek en voert je langs de creatieve ondernemers die onderdak vinden in de monumentale industriële gebouwen. Zoals fotograaf Ruben Timman, die tijdens een reis per nachttrein door Vietnam droomde over Kofi Annan. De toenmalige secretaris-generaal van de Verenigde Naties leidde hem rond door het Museum der Mensheid, dat volledig vervallen was: er zaten scheuren in de muren, ramen waren gebroken en er liggen dikke lagen stof op de vitrinekasten. Het leek niemand te deren, maar Timman was in zijn droom geschokt door de toestand van het museum – en van de mensheid, want ook veel mensen zijn gebroken. Jaren later heeft Timman van zijn droom werkelijkheid gemaakt: in een voormalige staalharderij is nu het Museum der Mensheid, een fototentoonstelling met portretten van mensen uit oorlogs- en conflictgebieden in de hele wereld.

Kunst in de kogelfabriek

Let op: je hebt nog een week om Het Hem te bezoeken. De kunsthal in een voormalige kogelfabriek – met 9.000 vierkante meter groter dan het Stedelijk Museum Amsterdam – opende vorige zomer en organiseerde drie succesvolle exposities, maar kwam toen in de problemen. Het Hem moest sluiten vanwege de coronacrisis, mecenas Alex Mulder draaide de geldkraan dicht, de verbouwing door Rem Koolhaas is van de baan en het personeel staat op straat. Dankzij een crowdfundingcampagne is Het Hem tijdelijk weer open, alleen dit en volgend weekend en alleen op zaterdag- en zondagmiddag. Het bejubelde restaurant Europa en de Dynamic Range Music Bar blijven dicht, de huiskamer, het café en twee vaste installaties (Still Life van RAAAF en Sanctum van Levi van Veluw) zijn open en gratis toegankelijk. Maar ga vooral voor de betoverende tentoonstelling Chapter 3HREE, samengesteld door stylist Maarten Spruyt. Laatste kans, mis het niet.

Lunchen in het chemielab

null Beeld Joost Stokhof
Beeld Joost Stokhof

Na een gedane wandeling is het goed rusten – en dat kan bij de laatste halte op de route. In 2015 was dit voormalig chemisch laboratorium nog een krot. Er zaten gaten in het dak, geen raam was nog heel, de houten constructie was verrot, kortom: de boel stond op instorten. Inmiddels is het pand piekfijn gerestaureerd en is het de culinaire hotspot van het Hembrugterrein. Waar ooit mosterdgas werd geproduceerd, wordt nu sambal met Zaanse mosterd gemaakt. In de laboratoriumkamertjes aan de zijkanten huizen culinaire bedrijfjes als het Ministry of Spicy Affairs en Brouwerij HOOP, maar de grote en hoge ruimte binnen en het riante terras buiten zijn het domein van restaurant Lab-44. Op het menu voor de lunch staan belegde desembroodjes, soepen, salades en kleine gerechtjes om te delen, en voor het diner is er keuze uit pizza, pasta, burgers, steaks en vis. Reserveren aanbevolen.

Meer over