WEEKENDGIDS

De dromige videokunst van de Zwitserse Pipilotti

Pipilotti Rist Beeld Els Zweerink
Pipilotti RistBeeld Els Zweerink

De Zwitserse videokunstenaar Pipilotti Rist maakt al sinds de jaren negentig dromerige videokunst, steeds groter, veelal over de relatie tussen natuur en techniek. En net zo stoer als Pipi Langkous? Nee, zegt ze zelf, maar wel zo onconventioneel.

Sarah van Binsbergen

Wat ze ervan vindt dat superster Beyoncé haar werk heeft ‘gekopieerd’? Kunstenaar Pipilotti Rist (59) glimlacht bij de vraag. ‘Veel mensen in de kunstwereld waren daar boos over, maar ik vond het wel leuk. Het enige wat ik niet begrijp is waarom ze niet ook de voorruiten van de auto’s stuk slaat! Ik wilde dat dolgraag doen maar had destijds alleen genoeg budget om de zijramen te vervangen. Het lijkt me dat Beyoncé dat probleem niet heeft.’

De Zwitserse Pipilotti Rist is een van de bekendste videokunstenaars ter wereld, toch zullen velen buiten de kunstwereld haar vooral kennen als de inspiratiebron voor de muziekvideo bij het nummer Hold Up (2016) van Beyoncé.

In die video loopt de popster in een kanariegele jurk zingend over straat terwijl ze met een honkbalknuppel de zijramen van auto’s aan diggelen slaat. Het plaatje lijkt sprekend op het videokunstwerk van Rist Ever Is Over All uit 1997, waarin een vrouw (niet Rist zelf, hoewel veel kijkers dat dachten) met een hamer in de vorm van een bloem autoramen inslaat. De vrouw draagt een lichtblauwe jurk, geen knalgele zoals Queen Bey, verder is de setting bijna hetzelfde. Beide vrouwen grijnzen net zo verlekkerd terwijl ze het glas aan stukken slaan.

Net als veel van de video’s die Rist in de jaren negentig maakte, lijkt Ever Is Over All al veel op een videoclip. In 1986 viel ze al op in de kunstwereld met I’m Not The Girl Who Misses Much, haar afstudeervideo voor de kunstacademie in Wenen. In die video danst ze als een soort dolgedraaide marionettenpop met ontblote borsten door een kamer, op een deuntje dat nog dagen in je hoofd blijft hangen. Haar internationale doorbraak kwam in 1992 met Pickelporno, een dromerige en absurdistische video waarin ze een ‘vrouwelijke’ blik op seksualiteit geeft. Haar werk is op een zachte manier ontregelend en zit vol felle kleuren, piepstemmetjes en vloeiende camerabewegingen. Net als haar jeugdidool Pippi Langkous (zie verderop) is ze iemand die op speelse wijze de wereld onderzoekt.

Sinds de late jaren negentig maakt Rist, met haar vaste team van architecten vooral grote, dromerige video-installaties. Vaak gaan die over de relatie tussen natuur en techniek. En met groot bedoelen we echt groot: in 2009 maakte ze voor een solotentoonstelling in Museum Boijmans Van Beuningen een ‘Gesamtkunstwerk’ van 1.500 vierkante meter. ‘Mensen komen fysiek naar het museum, in plaats van thuis iets op een schermpje te kijken,’ zei ze in een interview met de krant LA Times over haar keuze om steeds grotere installaties te maken. ‘Ik wil werk maken dat recht doet aan hun fysieke aanwezigheid.’

Deze dagen is Rist in Rotterdam om te werken aan een nieuw kunstwerk. Voor het gloednieuwe, openbare depot van Museum Boijmans Van Beuningen maakte ze een sprookjesachtige videoprojectie die in de avonduren aan de buitenkant van het spiegelende gebouw te zien is.

‘Het is een vrolijk, kleurrijk kunstwerk dat de kijker helemaal onderdompelt’, zegt Rist. ‘Ik hoop dat mensen zich uitgenodigd voelen om erin te komen spelen.’ Dat is haar missie, vertelt ze: optimistische en troostende kunst maken. ‘Er zijn zo veel lelijke en negatieve dingen in de wereld en er is ook heel goede kunst die daar over gaat. Ik wil de problemen in de wereld niet negeren, maar ik wil er wel graag iets anders tegenover zetten. Als je alleen het lelijke laat zien maak je het groter. Daarom maak ik kunstwerken die de mooie en plezierige dingen in het leven laten zien.’

Website: Gapminder.org

‘Ik ben dol op statistiek en kan uren doorbrengen op Gapminder. Dat is een website die allerlei demografische gegevens vanuit de hele wereld op een toegankelijke manier laat zien.

‘De website bestaat eigenlijk uit twee delen: aan de ene kant vind je grafieken van wereldwijde tendensen zoals levensverwachting of inkomensniveau. Je kunt de grafieken afspelen als filmpje, waarbij je ziet wat er veranderd is tussen 1800 en nu. Aan de andere kant vind je het project Dollar Street, daarvoor vroegen ze families van over de hele wereld om foto’s te maken van alledaagse dingen. Bijvoorbeeld: maak een foto van de zeep waarmee je afwast, of van je mooiste paar schoenen.

‘Gapminder herinnert mij eraan dat er reden is tot optimisme over de wereld. Er zijn veel problemen maar als je uitzoomt zie je dat er de afgelopen driehonderd jaar ook veel dingen zijn verbeterd, bijvoorbeeld op het gebied van mensenrechten en economische ongelijkheid.’

Goed doel: Asian University for Women

‘Deze universiteit in Bangladesh is speciaal opgericht om jonge vrouwen uit arme families toegang te geven tot onderwijs. Ze hebben vrouwelijke studenten uit negentien landen, waaronder Afghanistan, Indonesië, Pakistan, Senegal en Yemen. De studenten zijn meestal de eerste van hun familie die gaan studeren. Als ze het collegegeld niet kunnen betalen biedt de universiteit hen een beurs aan. Ook zijn er speciale voortrajecten voor meisjes die geen goede middelbare schoolopleiding hebben gehad.

‘Toen ik er voor het eerst over hoorde dacht ik: waarom alleen vrouwen? Het antwoord is dat vrouwen wereldwijd minder toegang hebben tot goed onderwijs. Bovendien richt de universiteit zich onder andere op vrouwen uit Islamitische landen. Een meisje uit een traditioneel islamitisch gezin heeft een grotere kans dat haar ouders haar wens om te studeren ondersteunen als ze naar een universiteit speciaal voor vrouwen gaat.

‘Ik steun de universiteit met een maandelijkse bijdrage omdat ik het belangrijk vind dat een plek als deze bestaat. Om ongelijkheid tegen te gaan moet je beginnen bij onderwijs. Ik heb al mijn vrienden al over deze universiteit verteld, nu vertel ik het aan jullie lezers!’

Asian University for Women Beeld AUW
Asian University for WomenBeeld AUW

Kunstinstelling: Sundaymorning@ekwc, Oisterwijk

‘Deze keramiekwerkplaats is beter bekend onder de oude naam: European Ceramic Work Center. Al meer dan vijftig jaar gaan kunstenaars, designers en architecten van over de wereld daar naar toe om tijdens een residentieperiode te experimenteren met klei. Ik ben vooral onder de indruk van de visie van de huidige directeur Ranti Tjan. Hij zit vol gekke, verfrissende ideeën over hoe je een kunstinstelling kunt runnen.

‘Een leuk idee vind ik bijvoorbeeld dat hij kunstenaars inhuurt om de kamers van de kunstenaars-in-residentie schoon te maken. Die schoonmakers krijgen ook de taak om op te treden als buddies voor de gastkunstenaars, zodat ze niet vereenzamen. Een ander voorbeeld: toen de werkplaats werd gerenoveerd, besloot Tjan dat hij voor die periode in het gebouw zou overnachten zodat hij de bouwvakkers ’s morgens persoonlijk kon begroeten.’

Sundaymorning@ekwc, Oisterwijk Beeld EKWC
Sundaymorning@ekwc, OisterwijkBeeld EKWC

Televisieserie: The Midnight Gospel

‘Deze geanimeerde televisieserie bestaat uit acht afleveringen en ik zou je aanraden om er maar eentje per keer te kijken, want ze zijn ontzettend intens en trippy.

‘Het verhaal gaat over ruimtereiziger Clancy Gilroy, die een podcast presenteert. Die podcast is zowel echt als fictief, hij is gebaseerd op de podcast van komiek Duncan Trussell die de stem van Clancy Gilroy in de tv-serie vertolkt. Fragmenten van die echte podcast komen samen met een bizarre fantasiewereld waarin ruimtereiziger Gilroy tussen kleurexplosies en vuurgevechten z’n gasten interviewt.

Je kunt de afleveringen prima los van elkaar bekijken en ik zou je aanraden om te beginnen met aflevering acht, waarin Clancy Gilroy zijn eigen moeder interviewt. Het is wat te ingewikkeld om hier uit te leggen maar er zit een scène in waarin hij zijn eigen moeder baart, echt waanzinnig. De hele serie voelt een beetje als een droom, alsof de verschillende delen van je brein samensmelten.’

Attractiepark: Madurodam

‘Deze miniatuurstad heb ik ontdekt dankzij een van mijn oudste vrienden, ze heet Saskia en woont in de buurt van Eindhoven. We ontmoetten elkaar op vakantie in Italië toen ik 7 was en zij 8. Toen we tieners waren, hebben we een keer een reis door Nederland gemaakt en toen kwamen we ook langs Madurodam.

‘Miniatuurdingen hebben iets magisch. Het idee dat je door zo’n park loopt en je een reus voelt, ik krijg gelijk een brede glimlach op mijn gezicht als ik daaraan denk. In Zwitserland hebben we ook zo’n park maar ik vind Madurodam veel leuker, vooral vanwege de boompjes. Ze hebben echte boompjes, wist je dat? Geen namaak, maar echte bonsaiboompjes.

‘Ik vind het ook leuk dat er ook moderne gebouwen tussen staan. Voor mijn nieuwe kunstwerk bij het Boijmans depot heb ik een maquette van het gebouw gemaakt. Het zou leuk zijn als ik die aan het park zou kunnen aanbieden, maar helaas is het niet de goede schaal.’

Madurodam Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
MadurodamBeeld Hollandse Hoogte / ANP

Museumdirecteur: Ann Demeester

‘Het spijt me heel erg dat wij, de Zwitsers bedoel ik dan, museumdirecteur Ann Demeester bij jullie Nederlanders hebben weggekaapt. Of nou ja, eigenlijk spijt dat me helemaal niet. Ik ben er heel blij mee. Demeester is de artistiek directeur van het Frans Halsmuseum in Haarlem. Vanaf februari 2022 gaat ze werken als directeur in het Kunsthaus Zürich, het grootste kunstmuseum van Zwitserland.

‘Wat ik goed aan haar vind? Ze is niet alleen slim, maar komt ook over als een warm en genereus persoon en dat zijn belangrijke kwaliteiten voor een museumdirecteur. Je merkt het meteen als je met een museum samenwerkt waar een museumdirecteur niet alleen geïnteresseerd is in kunst, maar ook in mensen. Dat straalt af op de hele organisatie, de mensen die er werken, en het bepaalt ook hoe welkom het publiek zich voelt.’

Ann Demeester Beeld Judith Jockel
Ann DemeesterBeeld Judith Jockel

Fictief personage: Pippi Langkous

‘Ik wil vooral dingen tippen die mensen misschien nog niet kennen en Pippi kent iedereen. Toch mag ze niet in dit lijstje ontbreken. Ik heet eigenlijk Elisabeth en op school noemden ze me vroeger Pippi, waarschijnlijk omdat ik een luidruchtig meisje was. Ik ben zeker niet zo moedig en sterk als Pippi, maar ik vond het wel heel leuk dat ik zo genoemd werd. Daarom heb ik mijn naam ook veranderd naar Pipilotti. Dat is een combinatie en van Pippi en van de bijnaam die ik vroeger binnen mijn familie had, namelijk Lotti.

‘Pippi leerde me niet te veel naar mijn angsten te luisteren, om dingen niet altijd al te serieus te nemen en om conventies te bevragen. We hebben natuurlijk conventies nodig om samen te leven, maar ik vind het ook leuk en belangrijk om ze af en toe onderuit te halen. Net zoals Pippi Langkous doet.’

Pippi Langkous Beeld
Pippi Langkous

Liedje: ‘Maasai’ van Surma

‘Ik heb een fijne afspeellijst op Spotify waar ik al jaren muziek aan toevoeg. Mijn regel is: ik mag er alleen liedjes aan toevoegen waarnaar ik meer dan honderd keer zou kunnen luisteren. Ik houd van allerlei soorten muziek, maar vooral van een beetje duistere en emotionele elektronische muziek.

‘Een van mijn recente ontdekkingen is Surma, een jonge Portugese artiest. Haar nummer Maasai staat op mijn afspeellijst en ik ben er verslaafd aan. Het is een heel rustig en sfeervol elektronisch nummer. De zang is zacht en overstemt de rest niet, het klinkt alsof de zangstem gewoon een van de instrumenten is. En die instrumenten klinken, hoe moet ik dat omschrijven, alsof ze ruimten in je hersenen opentrekken. Iedere keer dat het weer voorbijkomt in mijn afspeellijst denk ik: wauw.’

CV Pipilotti Rist

21 juni 1962 Geboren in Grabs, Zwitserland, als Elisabeth Charlotte Rist.

1982–1986 Studeert aan de Universität für angewandte Kunst in Wenen.

1984 Solotentoonstelling in Kunstverein Hamburg.

1986–1988 Studeert aan de Schule für Gestaltung in Basel.

1997 Wint Premio 2000 Award op de Biënnale van Venetië voor Ever Is Over All (1997).

1988–1994 Speelt in de rockband Les Reines Prochaines.

2000 Open My Glade, serie van zestien video’s van 60 seconden op het grootste videoscherm van Times Square, New York.

2008 Pour Your Body Out (7354 Cubic Meters), grote video-installatie in Museum of Modern Art, New York.

2009 Elixir, grote solo-tentoonstelling in Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam.

2019 Åbn min lysning (Open My Glade),solotentoonstelling in Louisiana Museum of Modern Art, Humlebæk, Denemarken.

2021-2022 Big Heartedness, Be My Neighbor, solotentoostelling in The Geffen Contemporary at MOCA, Los Angeles.

Verbetering: In een eerdere versie van dit artikel werd per abuis gesproken over een ‘basketbalknuppel’, waar een honkbalknuppel bedoeld werd. Dit is gecorrigeerd.

Meer over