Weekendgids

De dierenportretten van Charlotte Dumas gaan uiteindelijk toch over mensen

Fotograaf en filmer Charlotte Dumas richt zich al vanaf haar kunstopleiding op dieren als inspiratiebron, maar het duurde even voordat ze ervan overtuigd was dat belangrijk genoeg is: via de dieren zegt ze toch ook iets over de mens.

Charlotte Dumas Beeld Daniel Cohen
Charlotte DumasBeeld Daniel Cohen

‘Dierenliefde is altijd sluimerend aanwezig geweest. Volgens mijn moeder fotografeerde ik met mijn eerste camera op mijn 8ste al de hondjes in het park. Voor mijn eindexamen aan de Rietveld Academie heb ik de training van politiehonden vastgelegd, al dacht ik toen al wel: eigenlijk wil ik die honden zélf portretteren. En nog steeds kan ik zeggen: ik kijk liever naar dieren dan naar mensen.’

Niet dat Charlotte Dumas (44) een misantroop en/of een hardcore dierenverzorger is, afgezien van haar eigen kat. ‘Ik verhoud me gewoon graag tot een andere soort dan de eigen. ‘Animals are good to think with’, zei de beroemde antropoloog Claude Lévi-Strauss. Dieren halen je uit je eigen perspectief. Net als kleine kinderen communiceren ze op een andere manier, non-verbaal, niet gehinderd door existentiële angsten of een besef van gisteren of morgen. Dat is troostrijk en jaloersmakend tegelijk. Ik heb het al als mijn kat op schoot springt. Ze zit gewoon, terwijl ik denk: goed, wat ga ik doen als ze straks opstaat?’

Op haar 20ste las Dumas, inmiddels een internationaal gelauwerde fotograaf en filmmaker, het boek Rode ruiterij van de Russische schrijver Isaak Babel, over de verschrikkingen die het Rode Leger overkwam tijdens de veldtocht tegen Polen in 1920. Maar het verhaal gaat ook over de relatie tussen de mensen en de paarden die samen die verschrikkingen ondergingen. ‘Die band tussen soldaat en paard heeft veel indruk op me gemaakt. De rol van dieren in onze wereld is tegenwoordig veel kleiner, maar daarmee is iets verloren gegaan, denk ik. Als we alleen nog maar in nabijheid van andere mensen zijn, isoleren we onszelf als soort: de aanwezigheid van dieren is belangrijk voor ons inlevingsvermogen.’

Na het fotograferen van politiehonden, zwerfhonden en reddingshonden documenteerde Dumas achtereenvolgens politiepaarden, werkpaarden in de bossen van Zweden, paarden die de voertuigen trekken waarmee gesneuvelde militairen naar hun graf worden gebracht en de laatst overgebleven wilde paarden, bestand tegen vloedgolven en aardbevingen, op het Japanse eiland Yonaguni. In Japan maakte ze drie films, met een hoofdrol voor de paarden, het Japanse meisje Yuzu en haar twee dochters Ivy en Avis.

De rode draad in twintig jaar dieren portretteren is deze: al die dieren stáán voor iets. ‘Ik zie in hun ogen dat ze iets traumatisch hebben meegemaakt’, zeiden mensen over mijn foto’s van de honden die na de aanslagen van 11 september tussen het puin naar overlevenden zochten. Of dat echt zo is, weet ik niet, en het doet er ook niet toe: ik vind het interessant hoe wij die gedachten en gevoelens projecteren op dieren.’

En zo gaan haar dierportretten uiteindelijk toch over mensen, waarbij ze zichzelf niet buiten schot houdt. ‘Een slapend paard, dat is voor mij de overtreffende trap van aandoenlijkheid en kwetsbaarheid. Ineens is de snelheid verdwenen en liggen ze met die rare bolle buik en die lange benen in het hooi, terwijl hun spieren trekken en ze langzaam door de slaap worden overmeesterd. Als je daar bij staat en ernaar kijkt, dat is toch wel ultiem intiem.’ Alleen óp een paard zitten, dat hoeft niet voor de vrouw die dit dier inmiddels als haar muze ziet. ‘Ik heb het altijd een beetje eng gevonden om paard te rijden.’

Fotoboek:
‘Animals that saw me’, deel 1 en 2, Ed Panar

‘Wij kijken niet alleen naar dieren, dieren zijn ook getuige van óns bestaan. Fotograaf Ed Panar heeft die toevallige ontmoetingen vastgelegd en verzameld. In zijn simpele vorm is het zo effectief. Je snapt steeds weer dat wij mensen niet het middelpunt zijn van het universum, en dat werkt bevrijdend. Tegelijkertijd bevestigen zijn foto’s: we zullen altijd vreemden voor elkaar blijven, al doen we nog zo goed ons best om dieren te begrijpen, en juist daarom kunnen we eindeloos doorgaan met naar ze te kijken.’

‘Je hebt fotografen en kunstenaars die beeld máken, die ingrijpen in de werkelijkheid, maar ik heb de meeste affiniteit met kunstenaars die met veel aandacht om zich heen kijken, en wat ze zien kunnen vertalen naar een beeld waardoor ook jij beter kunt zien. Volgens mij is dat het begin van empathie.’

‘Animals that saw me’, Ed Panar Beeld .
‘Animals that saw me’, Ed PanarBeeld .

Foto:
‘Sleeping Calf’, Nicholas Nixon, Massachusetts 1978

‘Deze foto hangt bij mij thuis, ik heb hem ooit geruild met Nicholas Nixon zelf. Heel trots was ik, dat hij dat wilde. Als ik ernaar kijk, zie ik kwetsbaarheid, maar ook vergankelijkheid en dood. Het kalf is zo jong, het staat zo aan het begin van alles. Het is als wanneer je net een baby hebt gekregen, dat zijn de momenten waarop je je eigen sterfelijkheid ineens voelt: aan het eind en aan het begin van een leven.’

‘Sleeping Calf’, Nicholas Nixon Beeld Privéarchief
‘Sleeping Calf’, Nicholas NixonBeeld Privéarchief

Film:
‘The Father’

‘Mijn vader heeft alzheimer, hij raakt steeds meer in zichzelf gekeerd. Ik zie in hem eenzelfde soort kwetsbaarheid als bij het pasgeboren kalf van Nicholas Nixon: terug naar de onschuld van het begin van een leven. Verschrikkelijk, maar ook mooi. Toen ik laatst The Father zag, over een vader met alzheimer en zijn dochter, moest ik zo hard huilen. Anthony Hopkins is 83, hij speelt zijn eigen kwetsbaarheid niet meer, hij ís het. Zelfs zijn naam is hetzelfde in de film. Ik vond het ontroerend dat hij op die leeftijd deze rol speelt. Zonder al te veel weg te geven: zoals hij die laatste scène speelt, dat moet toch doodeng zijn?’

Kunstenaar:
Rei Naito

‘Er zijn drie kunstwerken in deze zaal’, vertelde de curator tijdens de tentoonstelling van Rei Naito in de Mito Art Tower in Mito, Japan. En ik dacht: hè, deze ruimte is toch leeg? Pas toen ik heel goed keek, zag ik ergens in de hoek twee minuscule houten poppetjes en in het midden van de zaal een dunne, zijden draad aan het plafond hangen, die net de grond niet raakte. Naito zorgt met een ogenschijnlijk kleine ingreep, zoals dat draadje, dat je ineens de ruimte vóélt. Hoe iets visueels een fysiek gevoel veroorzaakt, maakte op mij een verpletterende indruk.’

Schrijver:
Lorrie Moore

‘Ik ben opgegroeid met mannelijke schrijvers, alles wat we op de middelbare school verplicht voor onze lijst moesten lezen was geschreven door mannen. Daarna heb ik jaren geen boek opengeslagen: te druk. Maar de laatste vijf jaar, sinds ik het luisterboek heb ontdekt, zou je kunnen zeggen dat ik weer ben gaan lezen. Sommige schrijvers lezen zelf ook nog eens prachtig voor, alsof ze het alleen aan jou vertellen. Inmiddels heb ik een inhaalslag gemaakt met vrouwelijke schrijvers. De korte verhalen van Lorrie Moore zijn briljant: zo grappig en donker tegelijk. De verhalenbundel Bark heeft ze zelf ingesproken en is heerlijk om naar te luisteren. Van Margaret Atwood hou ik ook, al heb ik minder met haar dystopische The Handmaid’s Tale, maar meer met de korte verhalen in Stone Mattress, dat vol staat met humoristisch venijn.’

Bark van Lorrie Moore Beeld
Bark van Lorrie Moore

Verteller:
Maggie Gyllenhaal

‘Als twintiger heb ik Anna Karenina van Tolstoj gelezen, die een paard ooit omschreef als een dier waarvan je verwacht dat het kan praten. Het verhaal kwam niet binnen. Maar nu ik het luisterboek uit heb, voorgelezen door Maggie Gyllenhaal, vond ik het prachtig. Het duurt 36 uur en haar stem neemt je mee het verhaal in. Ari Fliakos is nog zo’n acteur die een fantastische voorlezer is, hij wint er zelfs prijzen mee. Toen The Nix uit was, miste ik zijn stem zo dat ik ben gaan googlen wat hij nog meer heeft voorgelezen. Zelfs een boek dat ik niet zo goed vond, heb ik geluisterd, alleen omdat hij het had voorgelezen. Ik heb perioden van slapeloosheid, en dan luister ik graag in bed; het moment dat niemand iets van je wil, pure ontspanning. Om die reden heb ik Anna Karenina aangeschaft: ik mag van mezelf elke maand één boek kopen, en dit was een lekkere lange pil.’

Maggie Gyllenhaal Beeld Getty Images
Maggie GyllenhaalBeeld Getty Images

Kinderboek:
Siens hemel

‘Annemarie van Haringen is een fantastische illustrator: direct en heel sterk. Sneeuwwitje breit een monster wilden mijn kinderen wel honderd keer voorgelezen krijgen. Met de schrijver Bibi Dumon Tak heb ik het fotoboek Dromers gemaakt, portretten van slapende en dagdromende dieren. Ze schrijft open over echte gebeurtenissen, zonder verkleinwoorden. Kinderboeken over de dood, zoals Siens hemel, vind ik bijzonder. Op mijn 13de kreeg ik een hond, en toen ze op mijn 26ste overleed, dacht ik: de getuige van mijn volwassenwording is nu verdwenen. Een dierenleven is sowieso een andere maatstaf van tijd. We rekenen zo in onze eigen dagen en uren, maar dieren en planten hebben een heel ander ritme, dat is een belangrijk besef: ze halen even de aandacht weg van ons als soort.’

Siens hemel Beeld
Siens hemel

Ontwerper:
Yuko Kitta

‘Kitta is een Japanse kledingontwerper die alleen werkt met natuurlijk geproduceerde kleuren zoals indigo. Ze heeft de buikband van het paard in mijn film Shio ontworpen, en het paardenpak dat mijn dochter Ivy als kleuter draagt in Yorishiro. Ivy wórdt een paardje, alleen doordat ze dat pak aan heeft. Het is veel meer dan alleen een kostuum. Dat voorwerpen een bepaalde kracht kunnen bezitten, dat je ergens waarde aan toekent omdat je erin gelooft, dat vind ik mooi. Kitta is een beroemdheid in Japan, ze is superdruk, maar toch maakt ze tijd om die kostuums voor mijn films te maken. Ze zijn altijd pas op het laatste moment af, maar het komt altijd goed.’

Paardenpak van Yuko Kitta. Beeld Charlotte Dumas
Paardenpak van Yuko Kitta.Beeld Charlotte Dumas

Filmmaker:
Jacques Tati

‘Een meester van de observatie en de humor. Mijn lievelingsfilm is Playtime uit 1967, waarvoor Tati vlak buiten Parijs een complete stad liet bouwen, inclusief snelweg en schaalmodellen van wolkenkrabbers. Bijna twee jaar lang filmde hij er, met veertigduizend figuranten, op extreem dure 70 mm breedbeeldfilm. Het was een enorm ambitieus project waaraan hij uiteindelijk failliet is gegaan: leuk, we gaan weer naar zo’n echte Monsieur Hulot- film, dacht het publiek, maar toen Hulot vooral een bijrol bleek te vervullen, is de film geflopt. Playtime was zijn droom, maar niemand was er klaar voor. Dat is tragisch maar ook dapper, dat je hoog wil grijpen en dan misstapt. Wat niet wil zeggen dat je altijd faalt: Playtime wordt nu, zo veel jaren later, als meesterwerk gezien.’

Plek:
Slatuinen

‘Mijn favoriete plek in de stad waar ik woon is een verborgen tuin aan de Slatuinenweg in Amsterdam-West, net zoals het Jac. P. Thijssepark in Amstelveen, aan de rand van het Amsterdamse Bos, waar het zelfs op een mooie zomerdag nog rustig is. Begin dit jaar werd ik gevraagd om voor het magazine van het cosmeticamerk Shiseido een serie te maken over spelende kinderen. Ze vonden het zo bijzonder hoe vrij Nederlandse kinderen spelen. In Tokio is alles bedacht, dus: hier mag je van de glijbaan, daar mag je vliegeren, en als je dan net een prachtig grasveld ziet, staat er een bordje: hier niet voetballen. Voor het magazine heb ik mijn dochter en haar vriendinnen gefotografeerd, spelend in onder meer de Natuurtuin Slatuinen.’

Dichter:
Willem Wilmink

‘De grote thema’s van het leven in een ogenschijnlijk simpel gedichtje samenvatten: dat blijft knap. Ik denk de laatste tijd vaak na over vergankelijkheid en of er nog zoiets is als een tussenfase tussen leven en dood. Geen hemel, maar iets anders, hoe je het ook noemen wilt. Daardoor moest ik denken aan het gedicht Opa van Willem Wilmink.’

Opa keek vaak in onze tuin/naar die zeven sprietjes gras,/en daar zag opa dan een koe/die er helemaal niet was.

En later, in het ziekenhuis,/kon hij verwonderd vragen/waarom ze toch de buitenmuur/uit zijn kamer hadden geslagen.

Voor opa was het doodgaan/dus niet zoiets als nacht:/het was de steeds grotere ruimte/die hij voor zichzelf had bedacht.

Boek:
Mijn leven met Tikker, Jan Siebelink

‘Ik heb in mijn carrière soms geworsteld met het feit dat dieren een soort underdog-onderwerp lijken te zijn. Heeft het wel gewicht, vroeg ik me af, is het belangrijk genoeg? ‘En nu door’, zeiden vroeger sommige docenten van mij, en nog steeds hoor ik sporadisch zo’n stemmetje in mijn hoofd: heb je haar weer, met haar paarden. Daarom vind ik het zo fijn om te lezen dat ook anderen bezig zijn met dat ene onderwerp, dat het gewoon kán. Toen ik Mijn leven met Tikker uit had, heb ik Jan Siebelink een brief geschreven, net als eerder Maarten Biesheuvel en Midas Dekkers. Ze schreven allemaal terug. Daar heb ik veel aan gehad: dat het maken van werk over je relatie met dieren echt bestaansrecht heeft.’

Tikker.
 Beeld
Tikker.

CV Charlotte Dumas

9 juni 1977 Geboren in Vlaardingen.

1996-2001 studeert aan de Gerrit Rietveld Academie en de Rijksakademie van Beeldende Kunsten.

2005 Day is Done: serie portretten van Italiaanse politiepaarden die zich opmaken voor de nacht.

2008 Heart Shaped Hole: de zwerfhonden van Palermo gefotografeerd.

2011 Retrieved: portretten van de voormalige reddingshonden van 9/11.

2012 Dumas begint naast foto’s ook films te maken.

2018 Shio: Dumas’ eerste film over de wilde paarden van het afgelegen Japanse eiland Yonaguni.

2020 Yorishiro: film over het eiland Yonaguni, de wilde paarden en hun relatie met haar dochter Ivy (toen 5 jaar).

8 oktober 2021 opent Dumas’ tentoonstelling Dragers in het Fries Scheepvaart Museum in Sneek.

Charlotte Dumas woont met haar man en twee dochters in Amsterdam.

Meer over